Status             Fa   Ar   Tu   Ku   En   De   Sv   It   Fr   Sp  
 

ميلله‌ت‏و ناسيوناليزم‏و
به‌رنامه‌ى كومونيزمى كريكارى

به‌شى يه‌كه‌م:
چاوخشاندنه‌وه‌يه‌ك به‌ مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا


چوارده‌ سال به‌رله‌ئيستا، كاتيك ده‌ست‏به‌كارى ئاماده‌كردنى پروژه‌ى به‌رنامه‌ى يه‌كيتى تيكوشه‌رانى كومونيست و دواتر به‌رنامه‌ى حزبى كومونيستى ئيران بووين، به‌ندى تايبه‌ت به‌مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا به‌يه‌كيك له‌ روشنترين‏و بيپيچ‏وپه‌ناترين به‌شه‌كانى به‌رنامه‌ داده‌نرا. ئه‌گه‌ر به‌هه‌له‌دا نه‌چووبم ته‌نانه‌ت بينه‌وبرده‌يه‌كى جدليى كه‌ميش له‌سه‌ر ئه‌م به‌نده‌ دروست نه‌بوو. يه‌كيتى تيكوشه‌رانى كومونيست‏و له‌قوناغى دواتريشدا حزبى كومونيستى ئيران، مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندايان به‌وينه‌ى فورموليكى به‌لگه‌نه‌ويست‏و بيقه‌يدوشه‌رت‏و ته‌فسيرهه‌لنه‌گر له‌به‌رنامه‌كانى خوياندا جيكردبووه‌. پاش چه‌ندين سال‏، ئه‌مرو دووباره‌ له‌سه‌روبه‌ندى ئاماده‌كردنى به‌رنامه‌يه‌كى حزبيدا له‌گه‌ل ئه‌م فورموله‌ رووبه‌روو بووينه‌ته‌وه‌. به‌لام ئه‌م جاره‌يان، به‌پيچه‌وانه‌ى پيشتره‌وه‌، هيچ شتيكى ئه‌م فورموله‌ بيپيچ‏و په‌ناو بيته‌م‏ومژ ناياته‌ به‌رچاو. له‌راستيدا هه‌ردانه‌ ووشه‌يه‌كى ئه‌م عيباره‌يه‌ ئالـــوز، نادياريكراوو مايه‌يناروشنييه‌. ئه‌م فورموله‌ به‌برواى من به‌م شيوه‌يه‌ى ئيستايه‌وه‌ ناتوانيت له‌به‌رنامه‌ى حزبى كومونيستى كريكاريدا جيگاى ببيته‌وه‌. مه‌به‌ستى ئه‌م نووسينه‌ كه‌ له‌چه‌ند ژماره‌يه‌كى ئه‌نته‌رناسيونال‏دا بلاوده‌بيته‌وه‌، پيداچوونه‌وه‌يه‌كى ره‌خنه‌گرانه‌يه‌ به‌ ميلله‌ت‏و ميلله‌ت چيتيو چه‌مكه‌ گشتيتره‌كان‏و ئه‌و واقعيه‌ته‌ سياسييانه‌ى كه‌ ژيربيناى ئه‌م فومولبه‌ندييه‌ پيكده‌هينن. دواتريش له‌سه‌ر پايه‌ى ئه‌م باسه‌ گشتييانه‌ فورموليكى دياريكراو كه‌ بو به‌رنامه‌ى حزب به‌دروستى ده‌زانم ده‌خه‌مه‌ روو.


چ شتيك گورانى به‌سه‌ردا هاتووه‌؟

هه‌م ئيمه‌و هه‌م دنياى ده‌ره‌وه‌ى ئيمه‌ هه‌ردوولامان ئالــوگورمان به‌سه‌ردا هاتووه‌. بيگومان ئه‌مروش ئه‌و حه‌قيقه‌ته‌ سوسياليستييه‌ به‌روشنى ده‌رك ده‌كريت كه‌ چوارده‌ سال به‌رله‌ئيستا "مافـى ميلله‌تان له‌ديارى كردنى چاره‌نووسى خوياندا"ى وه‌ك مه‌بده‌ئيكى به‌لــگه‌ نه‌ويست خستبووه‌ به‌رنامه‌ى ئيمه‌وه‌. له‌و سه‌رده‌مه‌دا مصداقييه‌تى پراتيكيى به‌ندى مافى دياريكردنى چاره‌نووس بو ئيمه‌ مه‌سه‌له‌ى كوردو كوردستان بوو. فورمولى گشتيى مافـى دياريكردنى چاره‌نووسى ميلله‌تان له‌راستيدا زه‌مينه‌سازييه‌كى مه‌بده‌ئى بوو بو ده‌ركردنى ئه‌م حوكمه‌ واقعيو دروست‏و پراوپر كومونيستانه‌يه‌، كه‌ خه‌لــكى كوردستان له‌روانگه‌ى كومونيسته‌كانه‌وه‌ له‌ئيراندا مافـى ئه‌وه‌يان هه‌يه‌ بو لابردنى سته‌مى ميللى له‌سه‌ر خويان ته‌نانه‌ت جياش ببنه‌وه‌و ده‌ولــه‌تيكى سه‌ربه‌خو دروست بكه‌ن، كه‌ برياردان له‌سه‌ر ئه‌م مه‌سه‌له‌يه‌ كارى خودى خه‌لــكى كوردستانه‌ نه‌ك ته‌واوى خه‌لـــكى ئيران يان ده‌ولـه‌ت‏و ده‌زگا ته‌شريعييه‌ مه‌ركه‌زييه‌كان‏، وه‌ سه‌ره‌نجام ئه‌وه‌ى كه‌ كومونيسته‌كان هه‌رچه‌شنه‌ ده‌ست‏بردنيك بوكارى توندوتيژى له‌دژى موماره‌سه‌ كردنى ئه‌م مافه‌ له‌لايه‌ن خه‌لــكى كوردستانه‌وه‌ مه‌حكوم ده‌كه‌ن‏و له‌به‌رامبه‌ريدا راده‌وه‌ستن. له‌جه‌رگه‌ى شورشى ٥٧ دا ئه‌مه‌ ماناى واقعيو عمليى به‌ندى مافـى ميلله‌تان بوو بو ره‌وتى ئيمه‌و به‌دياريكراوييش ئامانجى ئه‌م به‌نده‌ كوتانى ناسيوناليزمى ئيرانيو رسواكردنى موبه‌لليغه‌ ره‌نگاوره‌نگه‌كانى له‌شكركيشى بو "پاراستنى يه‌كپارچه‌يى خاكى وولات" بوو له‌نيو هه‌ردوو بالى راست‏و چه‌پى بورژوازى ئيراندا.

تائه‌و جيگايه‌ى كه‌ به‌كوردستان ده‌گه‌ريته‌وه‌ هيچ شتيك له‌ بنه‌ماى هه‌لــويستگيرى ئيمه‌ نه‌گوراوه‌و نابى بگورى (له‌ به‌شى كوتايى ئه‌م نووسينه‌دا ده‌چمه‌ سه‌ر چه‌ند خالـــيـك سه‌باره‌ت به‌ ره‌خنه‌ له‌ مه‌قوله‌ى خودموختاريو هه‌روه‌ها ته‌رحى پلاتفورمى دياريكراوى حزب بو چاره‌سه‌رى مه‌سه‌له‌ى كورد). به‌لام گريى فورمولــه‌ گشتييه‌كان‏، وه‌ له‌راستيدا هونه‌ريان، له‌وه‌دايه‌ كه‌ سه‌راپاگيرن‏و ماناو به‌كارهينانى عمليى جوراوجور په‌يدا ده‌كه‌ن. به‌دلنيايييه‌وه‌ هه‌ر له‌م ١٤ ساله‌ى رابردووشدا ئه‌و فورمولــه‌ گشتييه‌ى ئيمه‌، له‌روانگه‌ى خومانه‌وه‌ به‌ماناى ديفاع كردن له‌فيدراليزم‏و پارچه‌پارچه‌كردنى ولاته‌ گه‌وره‌كان بو به‌ش به‌شى به‌ناو قه‌وميو ره‌گه‌زيى نه‌بووه‌. ته‌نانه‌ت هه‌ر ئه‌و كاته‌ش ئه‌گه‌ر كه‌سيك گووتباى كه‌ ئه‌م فورموله‌ گشتييه‌ ته‌نها به‌ مه‌سه‌له‌ى كودو فه‌له‌ستينه‌وه‌ ناوه‌ستيو بمانه‌ويو نه‌مانه‌وى مافـى پيكهينانى ده‌ولــه‌ت بو فه‌ره‌نسى زمانه‌كانى كه‌نه‌دا له‌ كيوبك، بو باسكه‌كان‏و بو كاتالونييه‌كان، بو صربه‌كان‏و كرواته‌كان‏و چيكه‌كان‏و سلوفاكييه‌كان‏و مه‌كدونييه‌كان‏و جورجييه‌كان‏و ئه‌فغازييه‌كان‏و سكوتله‌ندييه‌كان‏و ويلــزييه‌كان‏و ئه‌فريكانه‌كان‏و زولوكان‏و، به‌هه‌نديك ده‌ستكارييه‌وه‌ بو سيكه‌كان‏و شيعه‌كان‏و مسيحييه‌كان‏و يان ته‌نانه‌ت بو "ميلله‌تى ره‌ش" له‌ واشنتون‏و به‌كورتى ئه‌م مافه‌ بو هه‌ر ده‌سته‌يه‌ك كه‌ له‌ سجلى جيگايه‌ك‏و له‌ميشكى كه‌سانيكدا به‌ميلله‌ت حيساب كرابن تعميم ده‌بيت‏، بيگومان بينه‌و برده‌يه‌ك كه‌له‌سه‌ر ئه‌و به‌نده‌ نه‌مان كرد ده‌سبه‌جى ده‌ستى پيئه‌كرد. به‌لام له‌و روژگاره‌دا هيچ كه‌س شتيكى واى نه‌گووت‏و ئه‌و بينه‌وبرده‌يه‌ش نه‌كرا. ئه‌مه‌ش ئه‌و ريگايه‌يه‌ كه‌ ئيمه‌ تائيره‌مان هيناوه‌و ئه‌و ئالــوگوره‌يه‌ كه‌به‌سه‌رماندا هاتووه‌. به‌هاتنه‌ گورى باسه‌كانى كومونيزمى كريكارى ره‌وتى ئيمه‌ سه‌باره‌ت به‌ماهييه‌تى كومه‌لايه‌تيو ميژوويى بزووتنه‌وه‌كان‏و مه‌يله‌ سياسييه‌ جوراوجوره‌كان، وه‌له‌ناوياندا به‌تايبه‌تى ناسيوناليزم‏، وه‌ رووبه‌رووبوونه‌وه‌ى ميژوويي- جيهانى ئه‌وان له‌گه‌ل سوسياليزمى كريكاريدا، ئاماده‌يييه‌كى زه‌ينيى زور زياترى په‌يدا كرد. ميلله‌ت‏و ميلله‌ت چيتى ته‌نانه‌ت له‌په‌يوه‌ند به‌ "ميلله‌ته‌ كه‌مينه‌"و سته‌م ليكراوه‌كانيشه‌وه‌، ئيستاكه‌ له‌چوارچيوه‌يه‌كى ميژوويي‏و ته‌حليلى فراوانتردا هه‌لــده‌سه‌نگيندرين‏و داوه‌رييان له‌سه‌ر ده‌كريو هه‌ربويه‌ به‌حه‌ساسيه‌ت‏و ووردبينييه‌كى زياتره‌وه‌ مانا فراوانتره‌كانى فورمولى گشتيى مافـى دياريكردنى چاره‌نووس تاقيب ده‌كه‌ين. سه‌ره‌راى ئه‌مه‌ش، چ به‌هوى دامركانه‌وه‌ى جوش‏و خروش‏و حه‌ماسه‌تى ده‌ورانى شورشى ٥٧و چ به‌هوى پيگه‌يشتنى تيوريو سياسى بزووتنه‌وه‌كه‌مانه‌وه‌، ئه‌مرو ئه‌حكامه‌ به‌رنامه‌ييه‌كان هه‌رچى زياتر له‌چوارچيوه‌يه‌كى جيهانيدا هه‌لده‌سه‌نگيندرين. فومولى گشتيى مافـى ميلله‌تان، له‌ژير سيبه‌رى مه‌سه‌له‌ى كوردو كوردستان‏و روخاندنى جـمهورى ئيسلامى ديته‌ده‌رو قورساييه‌ گشتيو جيهانييه‌كه‌ى خوى په‌يدا ده‌كات. له‌پيوانه‌يه‌كى جيهانيدا فورمولى مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خويان‏دا به‌هيچ جوريك قيبله‌نومايه‌كى سوسياليستييانه‌ نييه‌ بو تيپه‌رين‏ به‌ناو جه‌نگه‌لــى به‌رژه‌وه‌نديو ناكوكييه‌ قه‌ومييه‌ بيشوماره‌كاندا.

به‌لام زورتر له‌ئيمه‌، خودى جيهانى مادديو واقعييه‌تى ميژوويى گورانى به‌سه‌ردا هاتووه‌. مه‌به‌ستم رووداوه‌كانى ده‌ورانى ئه‌زمه‌و دواتريش له‌به‌ريه‌ك هه‌لــوه‌شانه‌وه‌ى بلوكى روژهه‌لات‏و دنياى دواى جه‌نگى سارده‌. ئه‌گه‌ر روو وه‌رچه‌رخاندنى بزووتنه‌وه‌ رزگاريخوازه‌كانى پيشوو به‌لاى غه‌رب‏و موديلى بازار له‌ سالانى يه‌كه‌مى ده‌ستپيكردنى ئه‌زمه‌ى روژهه‌لاتيش‏دا فه‌راموش بكه‌ين (چونكه‌ هه‌رچيچونيك بيت ره‌وتى ئيمه‌ له‌ خوشباوه‌رييه‌كانى چه‌پى تقليديى سه‌باره‌ت به‌ پيشكه‌وتنخوازى ناسيوناليزمى جيهان سييه‌ميو ناسوناليزمى كه‌مينه‌ ميللييه‌كاندا شه‌ريك نه‌بووه‌)، بزووتنه‌وه‌ جوداييخوازه‌كان‏و دواتريش جه‌نگ‏‏‏و كومه‌ل‏كوژييه‌كانى "ميلله‌ت"ه‌ هه‌وسار پچريوه‌كان له‌ ئه‌وروپاى روژهه‌لات‏و مه‌ركه‌زيدا، به‌راستى خواستى ميلليو جياخوازيى ته‌نانه‌ت له‌به‌رچاوى كه‌سانيك كه‌ له‌ له‌لانى كه‌مى ئينسان‏ دوستى به‌هره‌مه‌ندن، بينرخ‏و زورجاريش بيزراو كردووه‌. هه‌مووان ده‌توانن ببينن كه‌ چون ناسيوناليزم ته‌رجومه‌ى ماددى خوى له‌ گوره‌ به‌كومه‌له‌كان‏و "پاكسازييه‌ قه‌ومييه‌كان‏"و كووره‌كانى ئينسان سووتاندندا په‌يدا ده‌كات‏و، چون نه‌ته‌نها خواستى ميللى به‌لــكو ته‌نانه‌ت خودى مه‌قوله‌ى ميلله‌ت‏و ناسنامه‌ى ميلليش له‌زور حاله‌تدا ناره‌سه‌ن‏و ده‌سكردى ئه‌وساتيكى سياسى دياريكراوه‌.

رووداوه‌ ميللييه‌كانى جيهانى پاش جه‌نگى سارد به‌ناچارى فورمولى به‌رواله‌ت خيرخوازانه‌و عاديلانه‌ى "مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا" ده‌خاته‌ به‌رده‌م چاوخشاندنه‌وه‌يه‌كى ره‌خنه‌گرانه‌وه‌. به‌برواى من، بو كومونيزمى كريكارى به‌رئه‌نجامى ئه‌م چاوخشاندنه‌وه‌يه‌ جگه‌ له‌ره‌تكردنه‌وه‌ى ئه‌م فورموله‌ له‌شكل‏و شيوه‌ى ئيستايدا ناكرى شتيكى تر بيت.


مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا: له‌غزيك له‌ پينج ووشه‌دا

باسى ئه‌سليى من سه‌باره‌ت به‌مه‌سه‌له‌ى ميلليو "مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا" له‌ژماره‌ى داهاتووه‌وه‌و له‌ ره‌خنه‌ له‌خودى ناسنامه‌ى ميللييه‌وه‌ ده‌ست‏پيده‌كات. ريگا بده‌ن له‌م به‌شه‌دا كه‌ميك سه‌باره‌ت به‌م فورموله‌ به‌ده‌نگيكى به‌رز بيربكه‌ينه‌وه‌. وه‌رن با به‌شه‌كانى ئه‌م فورموله‌ هه‌ر له‌م رواله‌ته‌ى ئيستايدا يه‌ك به‌يه‌ك تاوتوى بكه‌ين. ئه‌مه‌ كومه‌كمان پيده‌كات تا لانى كه‌م زنجيره‌يه‌ك له‌پرسيارو ناكوكى په‌يدا بكه‌ين كه‌ده‌توانى خالى ده‌ست‏پيكردنى باسه‌كه‌مان بيت.

١- له‌ئاسانترين‏و كه‌م ناكوكيترين به‌شه‌وه‌ ده‌ست‏پيبكه‌ين: "دياريكردنى چاره‌نووسى خو". مه‌به‌ست له‌م عيباره‌ته‌ چييه‌؟ ميلله‌تيك كه‌ مافـى چاره‌نووسى خوى به‌ده‌ست ده‌هينى (ئه‌گه‌ر له‌ ئيستادا واى دابنيين كه‌ ماناى "ماف"‏و "ميلله‌ت"مان بو معلومه‌) مافـى چ كاريكى به‌ده‌ست هيناوه‌؟ له‌روانگه‌ى ميژووييو هه‌روه‌ها له‌ته‌قليدى كومونيستيدا ئه‌م عيباره‌ته‌ به‌ماناى مافـى جيابوونه‌وه‌و پيكهينانى ولاتيكى سه‌ربه‌خويه‌ كه‌ "ميلله‌ت"ى جيمه‌به‌ست تيايدا به‌ "ميلله‌تى سه‌ره‌كى" يان "زورينه‌" بژميردرى.

به‌گشتى، دوو جور به‌دحالى بوون يان تيگه‌يشتنى نادروست تيكه‌لأ به‌م باسه‌ بووه‌. عه‌يبى يه‌كه‌م، تيگه‌يششتنيكى به‌ناو ديموكراتيك‏و ئازاديخوازانه‌ى درويينه‌يه‌ كه‌ ئاخينراوه‌ته‌ ناو خودى ئه‌م عيباره‌ته‌وه‌، كه‌به‌تايبه‌تى له‌ دارشتنه‌ فارسييه‌كه‌يدا "تعيين سرنوشت خويش" توختريشه‌ [كه‌ بو كوردييه‌كه‌شى "دياريكردنى چاره‌نووسى خو"هه‌روايه‌ - وه‌رگير]. خودى عيباره‌ته‌كه‌، به‌تايبه‌ت له‌ ده‌ربرينه‌ فارسييه‌كه‌يدا [هه‌روه‌ها كوردييه‌كه‌شي-و]و به‌به‌كارهينانى ووشه‌ى رومانسيو حه‌ماسيى "سرنوشت" [چاره‌نووس-و] مه‌شروعيه‌تيكى به‌لگه‌نه‌ويست‏و له‌وه‌وپيشى له‌گه‌لأ خويدا هه‌لگرتووه‌. كام ئينسانى شه‌ريف‏و ئازاديخواز هه‌يه‌ كه‌به‌راستي له‌وه‌ى كه‌ كه‌سيك، هه‌ركه‌سيك، خوى "چاره‌نووسى خوى" ديارى بكات زور خوشحالأ نه‌بيت‏و ئه‌م كاره‌ به‌پيروزو به‌ هه‌نگاويك له‌ به‌ره‌وپيش چوونى به‌شه‌ر نه‌زانى. بونموونه‌، عيباره‌تى  self determination له‌زمانى ئينگليزيدا ئه‌م جوره‌ تيگه‌يشتنه‌ حه‌ماسييه‌ى لى به‌دى ناكرى. به‌لام به‌هه‌رحالأ تاراده‌يه‌ك ئه‌و مه‌شروعيه‌ته‌ له‌وه‌وپيشه‌ له‌گه‌لأ خويدا هه‌لده‌گرى. به‌لام پيكهينانى ولاتيكى نوى بونموونه‌ بو خه‌لكى باكورى ئيتاليا، كه‌ ئيستا كومه‌ليك خه‌ريكى ئاماده‌كردنى به‌لگه‌نامه‌كانى ناسنامه‌يه‌كى ميللى سه‌ربه‌خون بويان، يان بو ئه‌و خه‌لـكه‌ى به‌تاميل يان به‌باسك ناويان ده‌به‌ن، هيشتا هيچ شتيك سه‌باره‌ت به‌وه‌ روشن ناكاته‌وه‌ كه‌ ئاخو ئه‌م خه‌لكه‌ به‌تاك يان به‌كومه‌ل به‌م ئالوگوره‌ به‌قه‌د سه‌ره‌ ده‌رزييه‌ك زياتر له‌جاران "چاره‌نووسى خويان" به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌گرن يان نا. سيستمى ناوخوى ولاتى تازه‌ پيكهاتوو، چ له‌رووى سياسييه‌وه‌و چ له‌رووى ئابوورييه‌وه‌، به‌نده‌ به‌ كومه‌له‌ كيشمه‌كيش‏و ئالوگوريكى تره‌وه‌ كه‌ كاريگه‌رييه‌كانى خودى سه‌ربه‌خوبوون له‌سه‌رى ناكرى له‌سه‌ره‌تاوه‌ پيشبينى بكرى. ولاتى تازه‌ ئه‌شى كونه‌په‌رست‏تر، نايه‌كسان‏تر، سه‌ركوتگه‌رترو خه‌لكه‌كه‌ى له‌جاران بيماف‏ترو داماوتر ده‌ربچيت. چاوگيرانيكى سه‌رپييى به‌دنياى دواى جه‌نگى سارددا كه‌ تابلويه‌كى گه‌وره‌ له‌ "ميلله‌ت"ه‌ سه‌ربه‌خو بووه‌كان‏و "چاره‌نووسى خو به‌ده‌ست گرتووان" ده‌نوينى، به‌سه‌ بو حالى بوون له‌و مه‌سه‌له‌يه‌. دواتر له‌ تاوتوى كردنى مه‌قوله‌ى "ميلله‌ت"دا ده‌چينه‌ سه‌رئه‌وه‌ى كه‌ چون له‌ ته‌بليغاتى ناسيوناليستيدا زور به‌ ئاسانى حاكمييه‌تى ميللي به‌ حاكمييه‌تى تاك تاكى ئينسانه‌كانى ئه‌و "ميلله‌ت"ه‌ داده‌نري. وه‌ ئه‌و حه‌قيقه‌ته‌ په‌رده‌پوش ده‌كرى كه‌له‌راستيدا خودى حاكمييه‌ت به‌ناوى "ميلله‌ت"يكه‌وه‌‏و دانانى ناسنامه‌ى ميللى به‌ بنه‌ماى حقوقيو مه‌عنه‌وى وجودى ولاتيك، خوى پيشيل‏كردنى مافـى حاكمييه‌تى دانيشتووان‏و به‌رته‌سك كردنه‌وه‌ى مافـى خه‌لكه‌ واقعييه‌كه‌يه‌ له‌ "دياريكردنى چاره‌نووسى خوى"دا.

به‌كورتى مافـى دياريكردنى چاره‌نووس به‌ماناى مافـى جيابوونه‌وه‌و پيكهينانى ولاتيكه‌ به‌ناوى ميلله‌تيكى دياريكراوه‌وه‌. باس له‌سه‌ر به‌ديهينانى مافه‌ مه‌ده‌نيو فه‌ردييه‌كان‏و فراوانبوونه‌وه‌ى مه‌وداى ده‌سه‌لاتى خه‌لك وه‌يان ديموكراسى به‌مانا باوه‌كه‌ى ئه‌م ووشه‌يه‌ نييه‌. مشروعييه‌تيكى له‌وه‌وپيش‏ كه‌له‌ناو ئه‌م عيباره‌ته‌دا حه‌شار دراوه‌، زياده‌و ناواقعييه‌.

دووه‌م تيگه‌يشتنى نادروست به‌گشتى په‌يوه‌ندى به‌مه‌قولاتى خودموختارى ئيداريو فه‌رهه‌نگيو خوبه‌ريوه‌بردن‏و شتى له‌م بابه‌ته‌وه‌ هه‌يه‌. به‌ره‌سميه‌ت ناسينى مافـى دياريكردنى چاره‌نووس له‌روانگه‌ى حقوقيو سياسيو هه‌روه‌ها له‌ميژووى بزووتنه‌وه‌ى كومونيستيدا، بو نموونه‌ له‌ تيروانينى لينين‏و به‌رنامه‌ى سوسيال-ديموكراسى رووسيو دواتريش به‌لشه‌فـييه‌كاندا، به‌ماناى مافـى جيابوونه‌وه‌يه‌ نه‌ك هه‌ر سيناريويه‌كى به‌يناوبه‌ينى كه‌ به‌رقه‌راركردنى په‌يوه‌ندييه‌كى تر له‌نيوان ميلله‌تى جيمه‌به‌ست‏و ده‌سه‌لات‏و ده‌وله‌تى مه‌ركه‌زيدا پيشنيار ده‌كات. باسى مافـى دياريكردنى چاره‌نووس به‌ماناى تايبه‌تيى ووشه‌كه‌، په‌يوه‌ندي به‌م مقولاتانه‌وه‌ نييه‌. به‌ره‌سمييه‌ت ناسينى ئه‌م مافه‌ به‌ماناى قبولأ كردنى مافـى پيكهينانى په‌يوه‌ندييه‌كى حقوقيو ئيدارى تايبه‌ت نييه‌ له‌نيوان يه‌كيك له‌ "ميلله‌ت"ه‌ نيشته‌جيكانى ولات له‌گه‌ل ده‌ولــه‌ت‏و باقى هاوولاتياندا. دواتر له‌به‌شى كوتايى ئه‌م وتاره‌دا كاتيك ده‌گه‌ينه‌ سه‌ر ره‌خنه‌ له‌ خودموختارى ئه‌م خاله‌ زياتر روشن ده‌كه‌مه‌وه‌. ليره‌دا به‌م ته‌ئكيده‌ ئيكتفا ده‌كه‌م كه‌ به‌پيچه‌وانه‌ى مافـى جيابوونه‌وه‌وه‌ كه‌ لانى كه‌م به‌رواله‌تيش بيت رووى له‌په‌ره‌پيدانى جيگاوشوينى "ميلله‌ت"يكه‌ له‌په‌يوه‌ندييه‌ نيوده‌وله‌تييه‌كان‏و لابردنى هه‌لاواردنى ميللى له‌په‌يوه‌ندى نيوان هاوولاتيان‏و ده‌وله‌ت دا، به‌ده‌ستهينانى خودموختاريو ئوتونومى، به‌پيچه‌وانه‌وه‌، به‌ماناى به‌ديهاتنى جوريك له‌ نايه‌كسانى تازه‌يه‌ له‌نيوان هاوولاتيانى يه‌ك ولاتدا له‌سه‌ر بناغه‌ى ئينتماى ميللي. ئه‌م ئيدعايه‌ يان ئه‌م ئوميده‌ كه‌ مه‌به‌ست له‌ خودموختارى قه‌ره‌بوو كردنه‌وه‌ى سته‌مه‌كانى رابردووه‌، وه‌ ده‌بيته‌ زه‌مانه‌تيك له‌به‌رده‌م گه‌رانه‌وه‌ى هه‌لاواردنه‌كان له‌ داهاتوودا، هيچ له‌و حه‌قيقه‌ته‌ ناگوريت كه‌ بناغه‌ى خودموختارى دانانى په‌يوه‌ندييه‌كى نايه‌كسانى نويو زيندوو هيشتنه‌وه‌ى كيشمه‌كيش‏و جياوازيى ميللييه‌ له‌چوارچيوه‌ى ولاتيكدا. به‌م پييه‌ ديفاعى كومونيسته‌كان له‌مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا، به‌هه‌ر تيگه‌يشتنيكه‌وه‌ كه‌له‌م شيعاره‌ هه‌بووبيت، شتيك ده‌رباره‌ى مه‌سه‌له‌ى خودموختاريو خوبه‌ريوه‌بردن‏و…تاد روشن ناكاته‌وه‌. مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا فورموليك نييه‌ بو به‌ره‌وا زانينى ده‌ستوور ه‌ "په‌لكه‌زيرينه‌يى"يه‌كان‏و پله‌به‌پله‌ كردنى هاوولاتيان به‌پيى ئينتما ميلليو قه‌ومييه‌كانيان له‌ولاته‌ "فره‌ ميللييه‌كان"دا. لانيكه‌م له‌و ته‌قليده‌ كومونيستييه‌دا كه‌ ئه‌م فورموله‌ى بو به‌رنامه‌كانى ئيمه‌ به‌ميرات هيشتوته‌وه‌ ليكدانه‌وه‌يه‌كى له‌م چه‌شنه‌ له‌م مافه‌ نه‌كراوه‌.

به‌هه‌رحال ئه‌م تيگه‌يشتنانه‌ ئه‌مرو بوونه‌ته‌ پاشكوى ئه‌م فورموله‌. عيباره‌تى "دياريكردنى چاره‌نووسى خو" سه‌رديريكى چاكه‌ بو مشت‏ومر له‌سه‌ر ئه‌م تيگه‌يشتنانه‌. به‌لام هه‌رگيز مه‌قوله‌يه‌كى كارساز نييه‌ بو دارشتنى فورموليكى روشن‏و ئازاديخوازانه‌ى كومونيستى له‌به‌رامبه‌ر ميلله‌تان‏و مه‌سه‌له‌ى ميلليدا.

هه‌رچونيك بيت ئيمه‌ له‌م باسه‌دا، مافـى "دياريكردنى چاره‌نووسى خو" ته‌نها به‌ماناى مافـى جيابوونه‌وه‌و پيكهينانى ده‌وله‌تيكى ميللى سه‌ربه‌خو به‌كار ده‌به‌ين.

٢- ووشه‌يه‌كى ترى كليلى كه‌ ده‌بى ليى وورد بينه‌وه‌، ووشه‌ى "ماف" يان عيباره‌ى "به‌ره‌سمييه‌ت ناسينى ماف"ه‌ له‌سه‌ره‌تاى فورموله‌كه‌دا. كاتيك كه‌سيك "ماف"ى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خويان به‌ره‌سمى ده‌ناسى، ئه‌و مافه‌ به‌چ جوره‌ مافيك داده‌نيو خوى به‌ پابه‌ندى چ كاريك يان فكريك ده‌زانى؟ به‌ره‌سمييه‌ت ناسينى مافيك يانى چى؟

له‌ يه‌كه‌م سه‌رنجدا ده‌كرى ئه‌م پرسياره‌ زياده‌و بيانووگيرانه‌ بيته‌ به‌رچاو. به‌لام له‌راستيدا مشت‏ومر له‌سه‌ر ئه‌م پرسياره‌، ئه‌ويش ته‌نها له‌ يه‌كيك له‌ گوشه‌كانييه‌وه‌، به‌دريژايى ميژوو مه‌يدانيكى گرنگى باس‏و ليكدانه‌وه‌ى كومونيستى بووه‌ له‌سه‌ر مه‌سه‌له‌ى ميللى. مه‌به‌ستى من به‌دياريكراوى باس‏و ليكولينه‌وه‌يه‌ ده‌رباره‌ى ئه‌و تيبينييه‌ ئه‌نته‌رناسيوناليستيو پروليتاري‎يه‌ى كه‌ ريك به‌هوى ئه‌وه‌ى ئه‌و عيباره‌يه‌ى سه‌ره‌وه‌ ته‌فسيرى جياجيا هه‌لئه‌گرى، ده‌كريته‌ پاشكوي: "به‌ره‌سميه‌ت ناسينى مافـى دياريكردنى چاره‌نووس، (مافـى جيابوونه‌وه‌) خوى له‌خويداو به‌زه‌رووره‌ت به‌ماناى پيشنيازكردنى جيابوونه‌وه‌ نييه‌." ئه‌م تيبينييه‌ به‌ماناى قايل بوونه‌ به‌جوريك له‌ پله‌پله‌كردنى "مافه‌كان" له‌كومه‌لگادا. يه‌كسه‌ر ئه‌وه‌ معلوم ده‌بى كه‌ خودى ووشه‌ى "ماف" خوى له‌خويدا هيچ شتيكمان سه‌باره‌ت به‌ بايه‌خ‏و گرنگيو هه‌ندى جار ته‌نانه‌ت ممكن بوونى ماددييانه‌ى به‌ديهاتنى پيناليت‏ وه‌ دياره‌ بو ئيمه‌يه‌ك كه‌مافيك به‌ره‌سميه‌ت ده‌ناسين، به‌سته‌ به‌وه‌ى كه‌ ئه‌م مافه‌ له‌چ جوره‌ مافيك بيت چاوه‌روانيى جياوازمان ليده‌كريت. مافـى ژيان، مافـى به‌ريوه‌بردنى گوزه‌ران، مافـى ريكخراوبوون، مافـى ته‌لاق، مافـى جگه‌ره‌ كيشان، مافـى سه‌فه‌ر كردن بو ئاسمان، هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌شيكن له‌مافه‌كانى خه‌لك. ده‌بى هه‌ر هه‌موويان به‌ره‌سمى بناسرين، به‌لام له‌فه‌لسه‌فه‌ى سياسيو جيهانبينيو ئامانجه‌كانى ئيمه‌دا هه‌ر هه‌موويان له‌ يه‌ك چاوگه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ناگرن‏و جيگاوشوينى چون يه‌ك له‌سيستمى فكريو ئه‌وله‌ويه‌ته‌ كومه‌لايه‌تييه‌كانى ئيمه‌دا داگير ناكه‌ن.

مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا چ‏ جوره‌ مافيكه‌؟ به‌راوردكردنى باو، به‌راوردكردنى مافـى دياريكردنى چاره‌نووسه‌ به‌مافـى ته‌لاق. مافـى ته‌لاق ده‌بى ده‌سته‌ربه‌ر بكريت، به‌لام ئه‌مه‌ به‌زه‌روره‌ت به‌ماناى پيشنيازكردن‏و هاندان بو خودى جيابوونه‌وه‌ نييه‌. به‌رگرى كردن له‌ مافـى ته‌لاق هاوتاى پيشنيازكردنى ته‌لاق نييه‌. به‌لام ئه‌م قه‌له‌مره‌وه‌ به‌برواى من زور ناروشن‏و ليلــه‌. به‌راورد كردنى مافـى دياريكردنى چاره‌نووس به‌ مافـى ته‌لاق، به‌برواى من له‌لايه‌نيكى زور گرنگه‌وه‌ به‌راوردكردنيكى ريلي‎ونكه‌ره‌، دواتر ئه‌مه‌ له‌ تاوتويكردنى مه‌قوله‌ى ميلله‌تدا روشن ده‌كه‌مه‌وه‌، به‌لام ليره‌دا لانى كه‌م ئه‌وه‌ روشنه‌ كه‌مافـى دياريكردنى چاره‌نووس له‌روانگه‌ى كومونيسته‌كانه‌وه‌ له‌ريزى "ئه‌و مافانه‌" نييه‌ كه‌ ده‌بى وه‌كو مافـى ده‌نگدان، مافـى سه‌لامه‌تى يان مافـى خويندن، هه‌رچى زياتر به‌شيوه‌يه‌كى ماددى وه‌دي بين‏و پياده‌ بكرين. به‌لكو مافيكه‌ كه‌ ده‌بى به‌ره‌سمى بناسريت‏، به‌لام دواتر، به‌له‌به‌رچاوگرتنى ناوه‌روكى به‌شى هه‌ره‌ زورى ئه‌و كيشمه‌كيشه‌ ميللييانه‌ى كه‌ تائيستا بينيومانن، ده‌بى ئاره‌زوو بكه‌ين يان ته‌نانه‌ت هه‌ولــيش بده‌ين كه‌ تاده‌كرى به‌كار نه‌هينرى. كاتيك ده‌ليين كه‌سيك مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا به‌ره‌سمى ده‌ناسيت، بيگومان ئه‌مه‌ هيشتا خوى له‌خويدا ئه‌وه‌ روون ناكاته‌وه‌ كه‌ ئه‌و كه‌سه‌ چ جيگاو شوينيك بو ئه‌و مافه‌ داده‌نيت‏و ئه‌و مافه‌ به‌ چ جوره‌ مافيك ده‌زانيت.

به‌لام گريو گول‏و ته‌فسير هه‌لگرتنى مه‌قوله‌ى ماف هه‌ر به‌مه‌ كوتايى نايه‌ت. به‌ره‌سميه‌ت ناسينى مافـى ميلله‌تان له‌ دياريكردنى چاره‌نووس‏دا به‌ماناى به‌لين‏دان به‌ئه‌نجامدانى چ كاريكى سياسي‎يه‌؟ په‌سه‌ند كردنى سيستميكى فيدرالى له‌حاله‌تى گرتنه‌ ده‌ستى ده‌سه‌لاتى سياسى، يان به‌خشينى مافـى جيابوونه‌وه‌ به‌ "ميلله‌ت"ـانى نيشته‌جيى ولات؟ هاوپشتيو هاريكارى كردنى بزووتنه‌وه‌ جودايى خوازه‌كان؟ ئايا به‌ره‌سمى ناسينى ئه‌م مافه‌ به‌ماناى دانانى ئوتوماتيكييانه‌ى بزووتنه‌وه‌ جوداييخوازه‌كانه‌ له‌ريزى بزووتنه‌وه‌ ئازاديخوازو پيشكه‌وتنخوازه‌كان‏دا؟ بيگومان ئه‌مه‌ ده‌روازه‌يه‌كى تره‌ بو هاتنه‌ ناوه‌وه‌ى ته‌فسيرى جوراوجورى تر. بو نموونه‌، تيروانينى لينين بو مه‌سه‌له‌كه‌ به‌دروستى له‌سه‌ر مه‌بده‌ئى خولادان له‌جيابوونه‌وه‌ بنيات نراوه‌‏و مافـى دياريكردنى چاره‌نووس وه‌كو مافيكى "سلبى" سه‌ير ده‌كات. به‌ بوچوونى لينين به‌ره‌سمى ناسينى مافـى دياريكردنى چاره‌نووس به‌ماناى ئه‌وه‌يه‌ كه‌: يه‌كه‌م، كومونيسته‌كان دژى لكاندنى ئيجباريو "به‌كارهينانى زه‌بروزه‌نگ‏ وه‌يان شيوازى ناعديلانه‌"ن بو وابه‌سته‌ هيشتنه‌وه‌ى ميلله‌تان‏و، دووه‌م، له‌و بروايه‌دان كه‌ ئه‌وه‌ ته‌نها مافـى خودى ئه‌و ميلله‌ته‌يه‌ كه‌ سه‌باره‌ت به‌جيابوونه‌وه‌ يان جيانه‌بوونه‌وه‌ بريار بدات. ئه‌م تيروانينه‌ نيشانده‌رى ئه‌و ئامانج‏و ديده‌ كومونيستيو ئه‌نته‌رناسيو‏ناليستييه‌يه‌ كه‌ئيمه‌ش ريك به‌م جوره‌ بو دارشتنى به‌رنامه‌ حزبييه‌كانى پيشوو له‌به‌رچاومان گرتووه‌. به‌لام له‌رووى حقوقييه‌وه‌ ناروشنييه‌كان به‌ته‌واى له‌به‌ين نابات. ده‌كرى بونموونه‌ ئه‌وه‌ بووترى كه‌ كومونيسته‌كان له‌حاله‌تى به‌ره‌سمى نه‌ناسينى مافـى جيابوونه‌وه‌ بو ميلله‌تيكيشدا، ديسانه‌وه‌ دژى به‌كارهينانى توندو تيژيو شيوازى ناعاديلانه‌ن له‌به‌رامبه‌ر خواست‏و بزووتنه‌وه‌ سه‌ربه‌خويى خوازه‌كانى جه‌ماوه‌رى خه‌لكداو مه‌حكومى ده‌كه‌ن. به‌لام لايه‌نى دووه‌مى ئه‌م تيگه‌يشتنه‌، پرسياريكى گه‌وره‌تر دينيته‌ پيشه‌وه‌و تاراده‌يه‌ك دووباره‌ به‌شى يه‌كه‌م ناروشن ده‌كاته‌وه‌. ده‌لي "خودى ميلله‌تى جي مه‌به‌ست ده‌بى بريار بدات". زور چاكه‌. گريمان ناسنامه‌ى ميللى ئه‌و ميلله‌ته‌ ده‌كرى ده‌ستنيشان بكريو ئيمكانى ئه‌وه‌ هه‌يه‌ كه‌ ئه‌و خه‌لك‏و لايه‌نانه‌ى كه‌ نابيت له‌م برياردانه‌دا ده‌خاله‌ت بكه‌ن ديارى بكرين. به‌لام چون ده‌كرى ئه‌وه‌ ده‌ستنيشان بكريت، چ‏جاى ئه‌وه‌ى ته‌زمين بكريت، كه‌ ئه‌و بريارى جيابوونه‌وه‌يه‌ بريارى خودى ئه‌و ميلله‌ته‌ بووه‌. گرفتى ئه‌م فورموله‌ له‌وه‌دايه‌ كه‌ له‌لايه‌ك مه‌فهوميكى له‌"ئيراده‌ى ميللى" له‌خويدا حه‌شار داوه‌و وه‌كو به‌لگه‌ نه‌ويست وه‌ريگرتووه‌. كه‌ به‌مه‌ش ئه‌م خوشباوه‌رييه‌ ديته‌ ئاراوه‌ كه‌ گوايه‌ له‌نيو هه‌موو مه‌سه‌له‌كانى كومه‌لگاى بورژواييدا كه‌ تيايدا ئيراده‌و به‌رژه‌وه‌ندييه‌كان چينايه‌تين، مه‌سه‌له‌يه‌ك هه‌يه‌ به‌ناوى جيابوونه‌وه‌ى ميلله‌تانه‌وه‌ كه‌ده‌كرى له‌ودا ئيراده‌يه‌كى گشتيو سه‌رووچينايه‌تى، كه‌ئيتر نه‌ك ئيراده‌ى چينى ده‌سه‌لاتدار، به‌لكو ئيراده‌ى هه‌موو "ميلله‌ت"ـه‌، په‌يدا بكريو پياده‌ بكريت. ئه‌مه‌ له‌رووى تيورييه‌وه‌ پاداشت كردنيكى ژيراوژيرى ناسيوناليزم‎و بزووتنه‌وه‌ى ناسيوناليستي‎يه‌. به‌لام له‌لايه‌كى تره‌وه‌ ئه‌م تيروانينه‌ ده‌رگاى باس له‌هه‌ردوو لاوه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ به‌كراوه‌يى ئه‌هيليته‌وه‌ كه‌ ئايا ئه‌م برياره‌ى كه‌ دراوه‌ (به‌قازانج يان له‌دژى جيابوونه‌وه‌) بريارى خودى ئه‌و ميلله‌ته‌ بووه‌ يان نا. ئه‌و پرو‏سه‌يه‌ى كه‌ تيايدا بريارى "خودى ميلله‌ت"ه‌كه‌ معلوم‏ ئه‌بيت‏و جيئه‌كه‌ويت چييه‌؟ بو نموونه‌ چون ده‌كرى له‌وه‌ بكولــينه‌وه‌و بيسه‌لمينين كه‌ جيابوونه‌وه‌كانى ئه‌م دوايييه‌ له‌ ولاتانى بالتيك‎ يان چيكوسلوفاكيا ره‌نگدانه‌وه‌ى ئيراده‌ى خودى ميلله‌ته‌ جيابووه‌وه‌كان‎و برياريكى مه‌شروع‏و ره‌سه‌نى ئه‌وان بووه‌ يان نا؟

ئه‌و پرسياره‌ى كه‌ چ كه‌سيك بريار له‌سه‌ر ره‌سه‌نايه‌تيو راست‎و دروستى پروسه‌ى ره‌ئي‎دانى ميلله‌تيك له‌سه‌ر جيابوونه‌وه‌و جيانه‌بوونه‌وه‌ ده‌دات، دووباره‌ باسى مافـى دياريكردنى چاره‌نووس ده‌گيريته‌وه‌ بو خالــى سه‌ره‌تا. ئايا ده‌خاله‌تى ده‌وله‌تى مه‌ركه‌زى يان كومونيسته‌كان وه‌يان ته‌نانه‌ت جه‌ماوه‌رى خه‌لــكى "ميلله‌تى سه‌رده‌ست" له‌داوه‌رى كردن له‌سه‌ر ره‌سه‌نايه‌تى حقوقيى بريارى "ميلله‌تى ژيرده‌ست" له‌گه‌لأ به‌ره‌سميناسينى مافـى ميلله‌تان له‌ دياريكردنى چاره‌نووسدا ناكوك نييه‌؟ وه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌شدا، ئايا چاوپوشى كردن له‌م پروسه‌يه‌و ده‌خاله‌ت نه‌كردن تيايدا له‌واقعدا به‌ماناى پاشگه‌ز بوونه‌وه‌ له‌ "مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خويان"و جيگرتنه‌وه‌ى به‌ "مافـى ناسوناليزم له‌دياريكردنى چاره‌نووسى ميلله‌تان"دا نابيت؟ هه‌ر له‌م پرسياره‌دا به‌ئه‌ندازه‌ى پيويست كه‌ره‌سه‌ بو جه‌نگيكى ترى ميللى وجودى هه‌يه‌.

سه‌ره‌نجام ده‌بى ئه‌وه‌ وه‌بير بهينينه‌وه‌ كه‌ پروسه‌ى نيشاندانى ئيراده‌ى ميلله‌تيك، كه‌ ريفراندوم‏و گه‌رانه‌وه‌ بو راى گشتى ته‌نها يه‌كيك له‌ شيوازه‌كانيتى، به‌هه‌رحال پروسه‌يه‌كى فورمالــيو حقوقييه‌. چ به‌و جوره‌ بيت كه‌ له‌ ولاتانى بالتيكدا روويداوه‌و حزبه‌ راسته‌ توندره‌وه‌كان به‌ پشتيوانى شه‌پولى ته‌بليغاتيى خه‌فه‌كه‌رى غه‌رب‏و به‌ زه‌وتكردنى مافـى ده‌نگدان له‌نزيكه‌ى نيوه‌ى دانيشتووان سه‌ربه‌خويييان عه‌مه‌لى كرده‌وه‌ ياخود ريفراندوميكى ئازادانه‌و به‌دوور له‌ فشارو توقاندنى چاوه‌روان نه‌كراو ببيته‌ مايه‌ى برياريكى وا، به‌هه‌رحالأ هيچ كام له‌م دوو حاله‌ته‌ بو كومونيسته‌كان نابنه‌ نموونه‌يه‌كى ماددى له‌وه‌گه‌رخستنى ئيراده‌ى واقعيى جه‌ماوه‌رى خه‌لكى زه‌حـمه‌تكيش له‌چاره‌نووسى خوياندا. ووشه‌و عيباراتى وه‌ك "ماف"، "بريارى ئازادانه‌ى خودى ميلله‌ت‏"و شتى له‌م بابه‌ته‌ ئه‌م راستييه‌ په‌رده‌ پوش ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌وه‌ى به‌عه‌مه‌لى خه‌ريكه‌ روو ده‌دات، ته‌نانه‌ت له‌ ديموكراتيك ترين پروسه‌كانيشدا، نه‌ك به‌ديهاتنى يه‌كيك له‌مافه‌ ره‌هاو هه‌ميشه‌ موعته‌به‌ره‌كانى ئينسانه‌كان، وه‌كو ئازادى راده‌ربرين يان مافـى ته‌لاق، به‌لــكو هه‌لــبژاردنيكه‌ له‌نيوان سيناريو جوراوجوره‌ بورژوايييه‌كان بو ريكخستنى ئيداريو ئارايشتى ئايدولوژيكى كومه‌لگاو، ئينسانه‌كان له‌م پروسه‌يه‌دا وه‌كو تاكه‌كانى يه‌ك "ميلله‌ت"و له‌سه‌ر بنه‌ماى ناسنامه‌يه‌كى درويينه‌و هوشيارييه‌كى ئاوه‌ژوو به‌شدارى ده‌كه‌ن. ره‌نگه‌ له‌م يان له‌و حاله‌تى دياريكراودا پياده‌كردنى مافـى دياريكردنى چاره‌نووس ژيانى ماددى زوريك له‌ئينسانه‌كان بو ده‌ورانيك كه‌م ده‌رده‌سه‌ريتر بكات. به‌لام ناوبردنى ئه‌م ئالـــوگورانه‌و باسكردنيان له‌قالبى مه‌قولاتيكى وه‌ك ماف‏و ئازاديو وه‌گه‌رخستنى ئيراده‌، ماهييه‌تى مه‌رجدارو چينايه‌تى پروسه‌كه‌ په‌رده‌پوش ده‌كات. بيگومان بو كومونيستيك به‌ره‌سميه‌ت ناسينى مافـى دياريكردنى چاره‌نووسى ميلله‌تان به‌پيى مه‌نتق به‌ماناى هه‌مان ئه‌و ئه‌رك‏و به‌لــينانه‌ نابيت كه‌ به‌دواى به‌ره‌سميه‌ت ناسينى ئه‌و مافانه‌ى كه‌ راسته‌وخو له‌ئامانجه‌ ئينسانيو يه‌كسانيخوازييه‌كانى كومونيزمه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرن. به‌برواى من روونكردنه‌وه‌ى شيوازى مامه‌له‌ى كومونيسته‌كان له‌گه‌لأ سه‌ربه‌خوييخوازيى ميلليدا له‌ژير ناوى "به‌ره‌سميه‌ت ناسين"ى جوريك له‌ "ماف"و هه‌ربه‌م پييه‌ش دانانى ئه‌م مه‌سه‌له‌يه‌ له‌ريزى ئه‌و مافانه‌ى كه‌بو به‌ديهينانيان له‌كومه‌لگادا خه‌بات ده‌كه‌ين، زورتر له‌وه‌ى روشنگه‌رييه‌ك به‌ديبينى ده‌بيته‌ مايه‌ى ناروشنيو به‌دحالى بوون.

٣- وه‌ سه‌ره‌نجام ده‌گه‌ينه‌ مه‌قوله‌ى ميلله‌ت. ميلله‌ت چييه‌؟ ئه‌مه‌ له‌و پرسيارانه‌يه‌ كه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ى لييان نه‌پرسيوين پيمان وايه‌ وه‌لامه‌كانيان ئه‌زانين. راستييه‌كه‌ى ئه‌وه‌يه‌ كه‌ ميلله‌تان، يان ميلله‌ت، ناروشنترين‏و پرگريوگولترين به‌شى ئه‌م فورموله‌يه‌يه‌. ره‌خنه‌ له‌ مه‌قوله‌ى ميلله‌ت، ته‌وه‌ره‌يه‌كى ئه‌سليى باسه‌كه‌ى منه‌ له‌م نووسراوه‌يه‌دا‏و به‌شيوه‌يه‌كى سه‌ره‌كى له‌به‌شى داهاتوودا ده‌چمه‌ سه‌رى. به‌لام ليره‌دا بو ته‌واو كردنى ئه‌و چاوخشاندنه‌وه‌يه‌ گشتييه‌مان به‌ به‌شه‌كانى فورموله‌ى مافـى دياريكردنى چاره‌نووس‏دا، به‌بى ته‌فسيلات‏و به‌لـگه‌ هينانه‌وه‌ ئاماژه‌يه‌كى كورت به‌ ناكوكى ميحوه‌ريى ئه‌م مه‌قوله‌يه‌ ده‌كه‌م.

بگه‌ريينه‌وه‌ سه‌ر نموونه‌ى مافـى ته‌لاق. نموونه‌يه‌كى روشنه‌. جياوازى مافـى جيابوونه‌وه‌ى ميلله‌تان له‌گه‌ل مافـى ته‌لاق‏دا ئه‌وه‌يه‌ كه‌به‌پيچه‌وانه‌ى ته‌لاقه‌وه‌ كه‌‏تيايدا هه‌ردوولا بوونه‌وه‌رى حه‌قيقيو له‌رووى ناسنامه‌يييه‌وه‌ دياريكراوو مه‌لموسن، ناسنامه‌يان له‌كات‏و شويندا به‌رده‌واميى هه‌يه‌، له‌باره‌ى مافـى ميلله‌تانه‌وه‌ ناكرى ليكدانه‌وه‌يه‌كى له‌م چه‌شنه‌ له‌ دياريكراوبوون‏و بابه‌تى بوون‏و به‌رده‌واميى ناسنامه‌ى دوو ته‌ره‌ف به‌ده‌سته‌وه‌ بدرى. مه‌علوم نييه‌ كه‌ مافـى جيابوونه‌وه‌ خه‌ريكه‌ ده‌دريته‌ چ‏بوونه‌وه‌ريك. زور هه‌ولـى بيهوده‌ دراوه‌ بو دارشتنى پيناسه‌يه‌ك بو ميلله‌ت. ليكدانه‌وه‌ ئه‌بجه‌كتيفه‌كان، كه‌ ئاماژه‌ بو هه‌ندى فاكته‌رى وه‌ك بوونى زمان، كات، ميژوو، عورف‏و عاده‌ت‏و نه‌ريت‏و شتى ترى له‌م بابه‌ته‌ى هاوبه‌ش ده‌كه‌ن، وه‌ ليكدانه‌وه‌ سه‌بجه‌كتيفه‌كان كه‌ به‌شيوه‌يه‌ك له‌شيوه‌كان ئينتماى ميللى به‌‏به‌رهه‌مى هه‌لبژاردن‏و برياردانى خودى جه‌ماوه‌رى خه‌لـك داده‌نين. هه‌موو ئه‌م پيناسانه‌ كاتيك له‌گه‌ل ده‌سته‌بندييه‌ ميللييه‌ واقعييه‌كانى دنيادا به‌راورد ده‌كه‌ين نادروستيو نه‌هاتنه‌وه‌يان له‌گه‌لأ ئه‌وه‌ى كه‌ له‌واقعدا هه‌يه‌ ئاشكرا ده‌بيت.

ميلله‌ت مه‌قوله‌يه‌كى دياريكراونييه‌ كه‌ به‌ساده‌يى بكرى پيناسه‌ بكريت‏و بناسريته‌وه‌. ئه‌م نادياريكراوييه‌ ده‌كرى له‌ئاستى جياجيادا شيبكريته‌وه‌. ئينتماى ميللى، ناكرى بو نه‌ژادو ته‌نانه‌ت بو ره‌گه‌زيش بگيردريته‌وه‌. ناكرى بگيردريته‌وه‌ بو تايبه‌تمه‌ندييه‌ بايولوژييه‌كانى به‌شه‌ر، به‌بوون‏‏و ژيان له‌سه‌ر يه‌ك نيشتمان ديارى ناكريت. ميلله‌ت‏‏و ئينتماى ميللى، زمانى هاوبه‌ش نييه‌، عورف‏و عاده‌تى هاوبه‌ش نييه‌، ئه‌زه‌لى نييه‌، ئه‌به‌دى نييه‌، به‌رهه‌مى ميژووه‌، به‌‏وجود ديت‏‏و له‌ناو ده‌چيت، ده‌گوريت‏‏و سه‌رله‌نوى پيناسه‌ ده‌كريته‌وه‌. له‌رووى فيزيكييه‌وه‌، ميلله‌ت بوونه‌وه‌ريكى تاقانه‌ى خاوه‌ن يه‌ك جه‌سته‌و يه‌ك هوش نييه‌، بوونه‌ريكى ئاويته‌يـه‌ له‌ تاك تاكيكى جياجياو نه‌وه‌ى جوراوجورو هه‌ميشه‌ له‌حالى ئالــوگورى ئينسانه‌كان. تائه‌م ساته‌ پيناسه‌يه‌ك له‌ ميلله‌ت به‌ده‌سته‌وه‌ نه‌دراوه‌ كه‌ بتوانى ناسنامه‌ى هاوبه‌شى ميللى به‌شيوه‌يه‌كى ئه‌بجه‌كتيف‏، له‌سه‌ر بنه‌ماى كومه‌ليك تايبه‌تمه‌ندى مه‌لموس‏و ته‌فسير هه‌لنه‌گر به‌يان بكات. هه‌ركام له‌و فاكته‌رانه‌ى سه‌ره‌وه‌‏ ياخود هه‌ركومه‌لـيك‏له‌وانه‌ وه‌كو زمانى هاوبه‌ش، ميژوو‏و فه‌رهه‌نگى هاوبه‌ش، نيشتمانى هاوبه‌ش‏و…تاد بكه‌ينه‌ پيوه‌ر‏و بناغه‌، ئه‌گه‌ر هه‌نديك ليى قوول ببينه‌وه‌، ئه‌بينين كه‌ ئيستسناكان له‌ قاعيده‌ گشتييه‌كان زورترن‏و په‌ى به‌ زهنى بوون‏و هه‌ره‌مه‌كى بوونى هه‌موو ده‌سته‌‏به‌ندييه‌ ميللييه‌كان‏و ته‌نانه‌ت خودى فاكته‌ره‌كانيش ده‌به‌ين. له‌نيو هه‌موو ئه‌م ناسنامانه‌ى كه‌‏به‌دريژايى ميژوو بو ده‌سته‌به‌نديكردنى ئينسانه‌كان داتاشراون، له‌ ئينتماى خوينى، قه‌بيله‌يى، قه‌ومى، جنسيو نه‌ژاديو …تاد، ميلله‌ت له‌ هه‌مووان شلوكتر، نادياريكراوتر، بيپاساوتر‏و زهنيترو له‌رووى ميژووييه‌وه‌ مه‌رجدارتره‌.

ئينتماى ميللى به‌پيچه‌وانه‌ى جنسى ئينسانه‌كانه‌وه‌ خولقاوى سروشت نييه‌، خولقاوى كومه‌لگاو ميژووى ئينسانه‌. ئينتماى ميللى له‌م روانگه‌يه‌وه‌ له‌ ئايين ده‌چيت. به‌لام به‌پيچه‌وانه‌ى ئينتماى دينييه‌وه‌، ئينتماى ميللى ته‌نانه‌ت له‌ئاستيكى فورمالييشدا شتيك نييه‌ كه‌ خوت هه‌ليبژيريو ديارى بكه‌يت. وه‌ك تاكيك ناتوانيت به‌ ميلله‌تيكى تايبه‌ته‌وه‌ په‌يوه‌ست بيت، ياخود ليى داببرييت. (هه‌رچه‌نده‌ به‌شيك له‌‏تويژه‌وه‌ره‌كانى ميلله‌ت‏و ميلله‌ت‏ چيتى تيروانينيكى سه‌بجه‌كتيفى له‌م چه‌شنه‌يان له‌م مه‌قوله‌يه‌ به‌ده‌سته‌وه‌ داوه‌). ئه‌م تايبه‌تمه‌ندييه‌، كاراييو تونايه‌كى سياسى سه‌رسورهينه‌ر به‌ ميلله‌ت‏و ئينتماى ميللى ده‌به‌خشى. كوتيكه‌ له‌گه‌ردنى جه‌ماوه‌رى فراوانى خه‌لــك كه‌ هيچ كه‌سيك نازانى له‌كويوه‌ هاتووه‌‏و ناتوانى به‌شوين سه‌رچاوه‌كه‌يدا بگه‌ريو به‌م حاله‌شه‌وه‌ بوونى ئه‌وه‌نده‌ شتيكى سروشتيو به‌لــگه‌نه‌ويسته‌ كه‌ هه‌مووان به‌‏به‌شيك له‌ په‌يكه‌ر‏و بوونى خويانى ده‌زانن. به‌لام نه‌وه‌ى ئيمه‌ شانسيئه‌وه‌ى پى براوه‌ كه‌ له‌ماوه‌ى ژيانى خويدا به‌شيوه‌يه‌كى روژانه‌ دروست بوونى ميلله‌تى تازه‌‏و بيئيعتباريى مه‌قولاته‌ ميللييه‌كانى پيشوو به‌چاوى خوى ببينيو هه‌ربه‌م بونه‌يه‌وه‌ ده‌توانى ناسنامه‌ى ميللى وه‌ك به‌رهه‌ميكى ئابوورى سياسى ببينيت‏و، ته‌نانه‌ت ره‌خنه‌شى ليبگريت. ئينتماى ميللى قالبيكه‌ بو ده‌سته‌به‌نديكردن‏و ئارايشت‏دان به‌ ئينسانه‌كان له‌په‌يوه‌ند به‌‏به‌رهه‌مهينان‏و ريكخستنى سياسى كومه‌لــگاوه‌. ميلله‌ت به‌ماناى كوى ئه‌و ئه‌فرادانه‌ نييه‌ كه‌ يه‌ك ئينتماى ميللييان هه‌يه‌، به‌پيچه‌وانه‌وه‌، ئينتماى ميللى فه‌رد به‌رئه‌نجامى سه‌پاندنى ناسنامه‌ى ميللى كويه‌ به‌سه‌ر ئه‌ودا. ئه‌وه‌ ميلله‌ته‌كان نين كه‌ جودا ده‌بنه‌وه‌ يان پيكه‌وه‌ ده‌لكين، به‌لكو ئه‌وه‌ پيكه‌وه‌ لكان‏و جيابوونه‌وه‌ داسه‌پاوه‌كانه‌ به‌سه‌ر جه‌ماوه‌رى ئينسانه‌كاندا كه‌ ميلله‌ته‌كان پيكده‌هينى. ناسيوناليزم به‌رهه‌مى سياسيو ئايدولوژيكيى ميلله‌تان نييه‌، به‌پيچه‌وانه‌وه‌، ئه‌وه‌ ميلله‌تانن كه‌ به‌رهه‌مى ناسيوناليزمن.

هه‌روه‌ك وتم ده‌بى باسى دوورو دريژتر له‌سه‌ر ره‌خنه‌گرتن له‌ ناسنامه‌ى ميللى هه‌لــگرم بو به‌شى دواتر. ليره‌دا هه‌رئه‌وه‌نده‌ پيويست بوو ئاماژه‌ بو ئه‌وه‌ بكرى كه‌ مه‌قوله‌ى ميلله‌ت كه‌ ته‌وه‌ره‌ى فورموله‌ى "مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا" پيك‏ده‌هينى، مه‌قوله‌يه‌كى نادياريكراو‏و نائوبجه‌كتيفه‌. ئه‌مه‌ش به‌و مانايه‌ نييه‌ كه‌ ئينتماى ميلليو ناسنامه‌ى ميللى نامادديو خه‌يالييه‌. به‌لكو به‌و مانايه‌يه‌ كه‌ له‌هه‌ر برگه‌يه‌كدا، به‌جياوازو دابراو له‌ ده‌وره‌ى ميژووييو ره‌وه‌نده‌ سياسييه‌كان‏و هاوسه‌نگييه‌ ئايدولوژييه‌كان له‌كومه‌لگادا قابيلى پيناسه‌كردن نييه‌. ميلله‌ت مه‌قوله‌يه‌كى ره‌‏ها‏و سه‌ربه‌خو نييه‌. به‌رهه‌ميكى ناجيگيرو هه‌ميشه‌ له‌‏حالى ئالوگورى قه‌له‌مره‌وى سياسه‌ته‌. له‌به‌رئه‌مه‌، مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا له‌وه‌ ناروشنترو نادياريكراوتره‌ كه‌ وه‌ك مه‌بده‌ئيكى جيگيرى سياسيو به‌رنامه‌يى ته‌ماشا بكريت.

به‌له‌به‌رچاوگرتنى ئه‌وه‌ى كه‌ پيشتر باسكرا، ئه‌گه‌ر ماناى ژيره‌وه‌ى ئه‌م فورمولــه‌ به‌ بنه‌ما وه‌ربگرين، به‌ره‌سمييه‌ت ناسينى مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووس‏دا ده‌كاته‌ ئه‌وه‌ى كه‌ مافـى برياردانى يه‌ك‏لايه‌نه‌ بو پيكهينانى ده‌ولـه‌تى سه‌ربه‌خو بدرى به‌هه‌ر كومه‌لــه‌ خه‌لــكيك كه‌‏خويان، يان لايه‌نيك له‌جياتى ئه‌وان، ئيدعاى ناسنامه‌يه‌كى ميللى سه‌ربه‌خو بكات. به‌زه‌حـمه‌ت ده‌كريت ئه‌مه‌ به‌ مه‌بده‌ئيكى ئازاديخوازانه‌ى كومونيستى دابنريت.

راستييه‌كه‌ى ئه‌وه‌يه‌ كه‌ بو كومونيسته‌كان "مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا" ئاماژه‌ به‌ شتيك ده‌كات كه‌ جياوازه‌ له‌وه‌ى ووشه‌كان به‌يانى ده‌كه‌ن‏، وه‌ ئيمه‌ وه‌كو كومونيست ريك ته‌نها له‌و مانا نادياره‌ى ئه‌م فورموله‌دايه‌ كه‌ به‌راستى سوودمه‌ندين. به‌ره‌سمييه‌ت ناسينى مافـى ده‌سته‌به‌ندييه‌ ميلليو قه‌ومييه‌كان له‌وه‌ى هه‌ريه‌كه‌ ولاتى خوى دروست بكات، له‌روانگه‌ى منه‌وه‌ مه‌بده‌ئيكى پره‌نسيپيى كومونيسته‌كان نييه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ليكدانه‌وه‌ مينيماليستيو به‌برواى من دروسته‌كه‌ى لينين‏يش له‌مه‌ر ئه‌و ئه‌ركانه‌ى له‌ ئه‌نجامى ئه‌م به‌ره‌سمييه‌ت ناسينه‌دا ئه‌كه‌ويته‌ سه‌رشانمان قبوول بكه‌ين. به‌لام نه‌ بو لينين‏و نه‌بو ئيمه‌ش رووى ده‌ره‌وه‌ى ئه‌م فورمولبه‌ندييه‌‏و ئه‌و ئه‌ركه‌ حقوقييانه‌ى ليى ده‌كه‌ويته‌وه‌ ئه‌سلى مه‌سه‌له‌كه‌ نييه‌. شيعارى مافـى دياريكردنى چاره‌نووس فورموليكه‌ بو وه‌ستانه‌وه‌ى كومونيسته‌كان له‌به‌رامبه‌ر راستييه‌كى تالــى ميژووييو زه‌مانه‌ت‏ كردنى كه‌‏م ده‌رديسه‌ريترين ريگا بو وه‌لانانى له‌‏ريره‌وى خه‌بات له‌پيناو رزگاريو ئازادى ئينسانه‌كاندا. ئه‌م راستييه‌ تاله‌، سته‌مى ميللييه‌ كه‌ فورمولى مافـى دياريكردنى چاره‌نووس ته‌نانه‌ت ئاماژه‌يه‌كيشى پيناكات. ده‌ورى ئه‌م فورموله‌ بو لينين‏و به‌لشه‌فيزم‏و بو ئيمه‌ بريتييه‌ له‌ ريخوشكردن بو خه‌بات له‌‏پيناوى يه‌كيتى چينايه‌تى له‌به‌رامبه‌ر ته‌فره‌قه‌ى ميللى، خه‌بات له‌‏دژى سته‌م‏و هه‌لاواردنى ميللى، وه‌ ريگرتن له‌‏ بلاوبوونه‌وه‌ى ژه‌هراوى نه‌ته‌وه‌په‌رستى له‌نيو ريزه‌كانى بزووتنه‌وه‌ى چينى كريكاردا. ئه‌مرو، له‌‏روژگاريكدا كه‌ ئه‌م ته‌فره‌قه‌يه‌ حوكم ده‌كات‏و هه‌ولى ئيمه‌ له‌پيناوى يه‌كيتى كريكاراندا هه‌وليكى دژه‌ ره‌وه‌نده‌، له‌‏روژگاريكدا كه‌ ميلله‌ت په‌رستيو ميلله‌ت داتاشين له‌‏وپه‌رى دنيا‏و له‌‏پيش هه‌‏مووشيانه‌وه‌ له‌ناوجه‌رگه‌ى ئه‌وروپادا مليونه‌ها ئينسان خه‌لتانى خوين‏و بيخانه‌و لانه‌ ده‌كات، له‌روژگاريكدا كه‌ جيهانى بوونى به‌رهه‌مهينان، ناوه‌روك ‏پووچيى ئينتماى ميلليو په‌يوه‌ندى ليك دانه‌براوى "چاره‌نووس"ى خه‌لكى هه‌موو دنياى هيناوه‌ته‌ به‌رچاوى ئه‌وان، مه‌رجى خه‌باتى راسته‌قينه‌ له‌دژى سته‌مى ميلليو ته‌فره‌قه‌ى ميللى، گرتنه‌ده‌ستى شيعاريكه‌ كه‌‏خودى ميتودولوجياى ميلله‌ت‏و "چاره‌نووس"ه‌ ميللييه‌ جياوازه‌كان به‌هيز نه‌كات. ئه‌گه‌ر فورمولى مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووس خوياندا روژگاريك به‌كاربردنيكى ئاوا كارسازى بو بزووتنه‌وه‌ى كومونيستى هه‌بووه‌، ئه‌وا ئه‌مرو، له‌ده‌وره‌يه‌كى ترى ژيانى مه‌قوله‌ى ميلله‌تدا، ئه‌م فورموله‌ جگه‌له‌ هه‌گبه‌يه‌ك له‌ناكوكيو ناروشنيو ته‌خشان‏و په‌خشان كردنى خوشباروه‌رى شتيكى تر نييه‌.

ميلله‌ت‏و ناسيوناليزم‏و
به‌رنامه‌ى كومونيزمى كريكارى

به‌شى دووه‌م:
"ليسته‌ى ستالين"


به‌شى يه‌كه‌مى ئه‌م نووسينه‌مان به‌ چاوخشاندنه‌وه‌يه‌كى خيرا به‌سه‌ر فورموله‌ى "مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا" ده‌ست پيكرد. دياره‌ مه‌به‌ستمان هه‌للاجيكردنى ئه‌م فورموله‌يه‌ نه‌بوو، به‌لكو مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌ بوو كه‌ گوشه‌يه‌ك له‌و ناكوكيو ناروشنييانه‌ بخه‌ينه‌ روو كه‌ سه‌رتاپاى باسى ميلله‌ت‏و ميلله‌ت‏گه‌رايى داگرتووه‌. له‌كوتايى به‌شى پيشوودا گه‌يشتينه‌ سه‌ر مه‌قوله‌ى "ميلله‌ت". به‌راى من گرى سه‌ره‌كييه‌كه‌ له‌م مه‌قوله‌يه‌دايه‌. مه‌قوله‌ى ميلله‌ت، نه‌ك ته‌نها له‌بيركردنه‌وه‌ى چه‌پ وه‌يان له‌پيوانه‌ به‌رنامه‌يييه‌ كومونيستييه‌كانى تائيستاى سه‌باره‌ت به‌مه‌سه‌له‌ى ميلليدا، به‌لكو له‌به‌شى هه‌ره‌زورى ئه‌و شته‌ى كه‌ كومه‌لگاى ئه‌مرو وه‌كو ميژووى خوى وه‌يان وه‌كو ناسنامه‌‏و وجودى كومه‌لايه‌تى خوى سه‌يرى ده‌كات، بووه‌ته‌ سه‌رچاوه‌ى سه‌رليشيواوييه‌كى قوول‏و لنگه‌وقوچييه‌كى بنه‌ره‌تيى له‌ تويژينه‌وه‌‏و بيركردنه‌وه‌دا.

نيشاندانى ئه‌وه‌ى كه‌ ريبازه‌ بالاده‌سته‌كانى زانسته‌ كومه‌لايه‌تييه‌كان‏و تيوري سياسيو، هه‌ندى جار ته‌نانه‌ت زانسته‌ ماتماتيك‏و سروشتييه‌كانيش له‌كوتايى سه‌ده‌ى بيسته‌مدا تا چ راده‌يه‌ك تيكه‌لأ به‌ خورافه‌و ئه‌فسانه‌ن، كاريكى زور دژوار نييه‌. ئه‌وه‌ى كه‌ مروفى كوتايى سه‌ده‌ى بيسته‌م، به‌تايبه‌ت له‌زمانى ئه‌نديشمه‌نده‌ ره‌سمييه‌كانييه‌وه‌، سه‌رهه‌لدانى خوى، فه‌لسه‌فه‌ى ژيانى خوى، هوى كرده‌ فه‌رديو جـمعييه‌كانى خوى، سه‌رچاوه‌ى به‌خته‌وه‌ريو به‌دبه‌ختى، ياخود خوشگوزه‌رانيو بيبه‌شييه‌كانى خويو …تاد، چون‏و به‌ چ مه‌قولاتيك ليك ده‌داته‌وه‌، بيگومان ده‌بيته‌ مايه‌ى گالته‌جاريى نه‌وه‌كانى داهاتوو. هه‌لبه‌ته‌ هه‌نديك له‌م خورافاتانه‌ ته‌مه‌نيان به‌سه‌ر چووه‌. ئه‌مرو، بونموونه‌، سه‌ره‌راى شه‌پولى پاشه‌وپاش گه‌رانه‌وه‌ى دژايه‌تى كردنى عيلمانيه‌ت‏و ره‌ونه‌ق په‌يداكردنه‌وه‌ى سه‌رله‌نويى بنه‌‏و بارگه‌ى دين، هيشتا گيرانه‌وه‌ى "خوا"، لانى كه‌م خواى دينيى، بو زانكو‏كان‏و تويژينه‌وه‌ زانستييه‌كان، عه‌مه‌لى نييه‌. به‌لام ريچكه‌ى ره‌سميى ليكدانه‌وه‌ زانستييه‌كانى دنياى هاوچه‌رخ، به‌تايبه‌تى له‌هه‌ندى رشته‌ى وه‌ك تيورى سياسى، ئابوورى، كومه‌لناسيو ده‌روون‏ناسيدا پشتى به‌كومه‌ليك مه‌قوله‌‏و بديهييات به‌ستووه‌ كه‌ به‌هه‌مان راده‌ خورافـيو ناحه‌قيقين. مه‌قوله‌ى ميلله‌ت يه‌كيكه‌ له‌ گرنگترينيان.


ميلله‌ت چييه‌؟

ئه‌مه‌ خالى ده‌ست‏پيكردنى گه‌ليك له‌‏تويژينه‌وه‌كانه‌ له‌سه‌ر ميلله‌ت‏و ميلله‌تگه‌رايى. له‌سه‌ره‌تاوه‌ وا ديته‌ به‌رچاو كه‌ گرفتى سه‌ره‌كى، دژواريى به‌ده‌سته‌وه‌دانى پيناسه‌يه‌كى زانستييه‌، وه‌يان پيناسه‌يه‌ك كه‌ هه‌موو لايه‌ك له‌سه‌رى كوك بن. ئه‌وه‌ راسته‌ كه‌ به‌ده‌سته‌وه‌دانى پيناسه‌يه‌كى پوخته‌‏و پاراو له‌ مه‌قوله‌ى ميلله‌ت، له‌سه‌ر بناغه‌ى كومه‌ليك تايبه‌تمه‌ندى مادديو مه‌لموس ( وه‌ك زمانى هاوبه‌ش، نيشتمانى هاوبه‌ش، خوو نه‌ريتى هاوبه‌ش‏و …تاد) كه‌ به‌پشت به‌ستن پيى ميلله‌ته‌ ره‌سه‌نه‌كانى جيهان له‌ ميلله‌ته‌ ساخته‌كان جيا بكرينه‌وه‌، كامه‌ى ميلله‌ت بيت تيايدا بگونجيت‏و ئه‌وه‌ى ميلله‌ت نه‌بيت نه‌گونجيت، تا ئه‌مرو له‌تواناى زانا‏و سياسه‌تمه‌داره‌كاندا نه‌بووه‌. ستالين، ته‌نانه‌ت به‌ دان پييانانى نه‌ياره‌ سياسيو مه‌كته‌بييه‌كانيشى، له‌ريزى ئه‌و كه‌سانه‌يه‌ كه‌ ليستيكى تاراده‌يه‌ك هه‌مه‌گيريان له‌و تايبه‌تمه‌ندييانه‌ كوكردوته‌وه‌ كه‌ ميلله‌تان ليك جيا ده‌كاته‌وه‌. به‌لام، هه‌روه‌ك دواتر ئه‌يبينين، ئه‌و ليستانه‌ى كه‌ تايبه‌تمه‌ندييه‌كانى ميلله‌تانيان ده‌ست‏نيشان كردووه‌، ته‌نانه‌ت له‌ ليسته‌ هه‌مه‌گير‏و ستالينيو ميكانيكييه‌كه‌شيدا، نه‌يانتوانيوه‌ هه‌ر ئه‌م ميلله‌تانه‌ى كه‌ به‌واقعى له‌جيهاندا هه‌ن به‌دروستى ده‌سته‌‏به‌ندى بكه‌ن‏و له‌ زوربه‌ى ئه‌م ليستانه‌دا ئيستسناكان زورترن له‌وانه‌ى كه‌ قاعيده‌كه‌ ده‌يانگريته‌وه‌.

به‌لام به‌برواى من گرفته‌كه‌ له‌ دژواريى پيناسه‌كردنى ميلله‌ت‏دا نييه‌. له‌باره‌ى دوو به‌شه‌كه‌ى ترى فورموله‌ى "مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا" ره‌نگه‌ بكرى به‌ پيناسه‌يه‌كى دروست يان به‌هه‌رحال به‌ريك‏كه‌وتن له‌سه‌ر پيناسه‌يه‌كى دياريكراو، گرييه‌ك له‌مه‌سه‌له‌كه‌ بكريته‌وه‌. بو نموونه‌ ده‌كرى له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ريك بكه‌وين كه‌ دياريكردنى چاره‌نووس له‌فورمولبه‌ندييه‌كه‌ى ئيمه‌دا به‌ماناى پيكهينانى ده‌وله‌تيكى سه‌ربه‌خويه‌‏و "به‌ره‌سمى ناسينى" ئه‌م مافه‌ هه‌ر ئه‌و مانا سلبيو لانى كه‌مه‌ى هه‌يه‌ كه‌ لينين مه‌به‌ستى بوو. به‌لام له‌باره‌ى مه‌قوله‌ى ميلله‌ته‌وه‌ به‌برواى من ئه‌سلى مه‌سه‌له‌كه‌ هه‌رگيز ليره‌‏دا نييه‌، به‌لكو هه‌نگاويك له‌پيشتره‌. گرفته‌كه‌ ليره‌دايه‌ كه‌ ناكرى پيناسه‌‏و ليستيك له‌ تايبه‌تمه‌ندييه‌كانى "ميلله‌ت" به‌ده‌سته‌وه‌ بدريت (هه‌روه‌ك ناتوانرى له‌باره‌ى "خوا" يان "سيمرغ" ه‌وه‌ ئه‌مه‌ بكريت) به‌بى ئه‌وه‌ى كه‌ له‌پيشدا خودى بوونى ئه‌و سه‌لمينرابيت يان وه‌كو به‌لگه‌نه‌ويستيك سه‌ير كرابيت. شتيك ده‌توانريت به‌پيى تايبه‌تمه‌ندييه‌كانى پيناسه‌ بكريت، كه‌خوى به‌رله‌ پيناسه‌كه‌ى ئيمه‌‏و سه‌ربه‌خو له‌پيناسه‌كه‌ى ئيمه‌ وجودى هه‌بيت. ئه‌گه‌ر ئه‌و ديارده‌يه‌ يان ئه‌و شته‌، سه‌ربه‌خو له‌پيناسه‌كه‌ى ئيمه‌ وجودى نه‌بيت، ئه‌وكاته‌ هه‌ولى ئيمه‌ بو پيناسه‌كردنى خه‌سله‌ت‏و تايبه‌تمه‌ندييه‌كانى، له‌راستيدا هه‌وليكه‌ بو خولقاندنى. پيناسه‌كردنى تايبه‌تمه‌ندييه‌كانى خوا، هه‌وليكى زانستى نييه‌، به‌لكو كاريكى دينييه‌، وه‌ به‌م پييه‌ سياسييه‌، بو خولقاندنى خولقينه‌ريكى بالاده‌ست‏و به‌توانا له‌ زه‌ين‏و ژيانى خه‌لكيدا. ژماردنى خه‌سله‌ته‌كانى ديو‏و درنج‏و بوونه‌وه‌ره‌ ئه‌فسانه‌يييه‌كان، هه‌وليكه‌ بو دروست‏كردنى وينه‌ى ئه‌مانه‌ له‌ ميشكى گويگردا‏و له‌م ريگايه‌وه‌ كاريگه‌رى دانان له‌سه‌ر ژيان‏و كرده‌وه‌ى ئه‌وان. پيناسه‌كردنى ميلله‌ت‏و تايبه‌تمه‌ندييه‌كانى ميلله‌تيش، هه‌وليكى زانستى نييه‌ بو ناسين‏و وه‌سف‏كردنى بابه‌تييانه‌ى بوونه‌وه‌ريكى خارجيو مه‌لموس، به‌لكو ده‌خاله‌تيكى چالاك‏و زاتييه‌ له‌پروسه‌ى دروست‏بوونى ميلله‌ت‏و ميلله‌تاندا. ئه‌مه‌ كاريكى سياسييه‌. هه‌وله‌ زانستيو ئه‌كاديمييه‌كان بو دياريكردنى تايبه‌تمه‌ندييه‌كانى ميلله‌ت، به‌شيك‏و ساتيكه‌ له‌ بزووتنه‌وه‌يه‌كى فراوانترى سياسى بو خولقاندن وه‌يان هيشتنه‌وه‌و ده‌مه‌زه‌ردكردنه‌وه‌ى ميلله‌تان. جياوازى ئه‌م دووانه‌ له‌وه‌دايه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر دين سه‌ره‌نجام ناتوانى خودايه‌ك له‌ده‌ره‌وه‌ى ميشك‏و بيروباوه‌رى خه‌لكيدا بخولقينى، ئه‌وا ميلله‌ت‏سازيى، واته‌ "پيناسه‌"كردنى "ميلله‌ت" به‌مانا سياسيو پراكتيكييه‌كه‌ى ئه‌م ووشه‌يه‌، له‌زور حاله‌تدا به‌واقعى ده‌بيته‌ هوى پيكهينانى ده‌سته‌به‌ندييه‌ ماددييه‌ ميللييه‌كان له‌نيوان خه‌لكيدا.

تيگه‌يشتنى زال به‌سه‌ر زه‌ينى گشتيى، به‌سه‌ر بيركردنه‌وه‌ى ئه‌كاديمى، به‌سه‌ر چه‌پى ناسراو به‌كومونيست‏و ته‌نانه‌ت به‌سه‌ر به‌شى هه‌ره‌ زورى بزووتنه‌وه‌ى كومونيستى كريكاريى تائيستادا، ئه‌م لنگه‌وقوچييه‌ى له‌خويدا حه‌شارداوه‌. ته‌نانه‌ت له‌ده‌روونى چه‌پ‏و بزووتنه‌وه‌ى كومونيستى تائيستادا، ئينتماو ناسنامه‌ى ميللى كه‌سه‌كان، هه‌روه‌كو جنسى ئه‌وان، به‌ تايبه‌تمه‌ندييه‌كى بابه‌تيو دراوو گومان هه‌لنه‌گر ده‌ژميردريت (ئه‌وه‌ى كه‌ جنس‏و جياوازى جنسيى بووه‌ته‌ كوله‌كه‌يه‌كى ناسنامه‌‏و خوناسيى كومه‌لايه‌تى كه‌سه‌كان، ئه‌مه‌ش خوى به‌رهه‌رميكى ميژوويى كومه‌لگا چينايه‌تييه‌كانى تائيستايه‌‏و جيگاى ره‌خنه‌يه‌و ليره‌دا ناچمه‌ سه‌ري).

ليره‌دا من ته‌نانه‌ت مه‌به‌ستم له‌و مه‌يله‌ جوراوجورانه‌ نييه‌ له‌ ميژووى كومونيزمدا كه‌ چه‌ند جوريكى تايبه‌تيان له‌ ناسيوناليزم‏و نه‌ژادى قه‌وميو نيشتمانپه‌روه‌رى ته‌قديس كردووه‌‏و له‌ كومونيزمه‌كه‌ى خويان باركردووه‌. كومونيزمى روسيو چينيو جيهان سييه‌مى، كومونيزمى دژى مونوپوليو دژى ئه‌مپرياليستيو دژى يانكيو كومونيزمى سوسيال ديموكراتيك- سه‌نديكاييو چه‌پى نويى غه‌ربيى كه‌له‌سه‌ر ويرانه‌ى شورشى ئوكتوبه‌ر سه‌وز بوون، هه‌موويان زياتر له‌وه‌ى كه‌ ره‌نگ‏وبوى ئه‌نته‌رناسيوناليزميان پيوه‌ بيت، داتاشراوى ناسيوناليزم‏و ناسيونال ريفورميزم بوون.

له‌ ئيراندا، گشت چه‌پى ته‌قليدى، له‌ حزبى توده‌ى پيريوه‌، تا فيداييو راه‌كاگرو هيلى سيى دوينيو چه‌په‌ تازه‌ ديموكراته‌ "پاش- جه‌نگى ساردى"يه‌كان، هه‌موويان له‌سه‌ر زه‌مينه‌يه‌كى به‌هيزى ناسيوناليستيو نيشتمان په‌روه‌رانه‌ سه‌وز بوون. كه‌ نه‌ته‌نها قبوول كردنى مه‌قوله‌ى ميلله‌ت وه‌كو واقعيه‌تيكى بابه‌تيى ده‌ره‌كى به‌لكو تقديس كردنيو بيناكردنى هه‌موو وجودى سياسى خوى له‌سه‌رى، له‌ تايبه‌تمه‌ندييه‌ سه‌ره‌كييه‌كانيتى. ميلله‌ت، بو ئه‌م ره‌وتانه‌، چوارچيوه‌يه‌كى گشتييه‌ كه‌ خه‌لكى ولاتيك پيش هه‌ر دابه‌شبوونيكى تر، به‌وينه‌ى چينه‌كان‏و…تاد، تيايدا كوده‌بنه‌وه‌. كريكار‏و بورژوا‏و ژن‏و پياو‏و ره‌ش‏و سپى، هه‌ژار‏و ده‌وله‌مه‌ند‏و پير‏و لاو، به‌قسه‌ى ئه‌وان ته‌قسيماتى ناوخويى يه‌ك ميلله‌تيكن‏و به‌شه‌ جياجياكانى ئه‌و پيك ده‌هينن. عيباره‌تى قيزه‌ونى "كريكارانى ولاته‌كه‌مان" كه‌ رازينه‌ره‌وه‌ى ته‌قريبه‌ن هه‌موو وتاره‌ "كريكارى"‏يه‌كانى گروپه‌كانى سه‌ربه‌م ته‌قليده‌ سياسييه‌يه‌، يان پيداگرتنى ناسيوناليستييانه‌ بو ناوبردنى ئه‌و كريكاره‌ى كه‌ له‌ تاران له‌دايك بووه‌‏و هه‌شت سال پيشينه‌ى كارى له‌ كومپانياى مارسيدس بينز هه‌يه‌ له‌ خودى ئه‌لمانيا، به‌ "كريكارى دوور خراوه‌ى ئيرانى"، هه‌موويان نيشانه‌ى له‌پيشتر بوونى تحليليو عاتيفي مه‌قوله‌ى ميلله‌تن له‌‏باقى دابه‌شبوونه‌ واقعيو دراوه‌كانى جه‌ماوه‌رى خه‌لك.

سه‌ير له‌وه‌دايه‌ كه‌ بو زوربه‌يان ئاستى دووه‌مى ليكدانه‌وه‌، له‌دواى ميلله‌ت، هيشتا چينه‌كان نييه‌. به‌لكو "گه‌لان"ه‌. گه‌ل له‌م تيروانينه‌دا ميلله‌تيكه‌ بيده‌وله‌ت، بيهيز‏و زورجار سته‌م ليكراو، له‌ناو ميلله‌تيكى تردا. بو چه‌پى ئيران مه‌قوله‌ى "گه‌لان" سه‌ره‌نجام هاوتايه‌ له‌گه‌ل هه‌ست كردن به‌‏به‌زه‌ييو ميهره‌بانيو چاوپوشى ليكردنيكى تايبه‌تيش. فه‌رهه‌نگ‏و نه‌ريتى گه‌لان، ئه‌و نه‌ريتانه‌ى كه‌ ژماره‌يه‌كى زور له‌ خه‌لكى خودى ئه‌و گه‌لانه‌ ده‌يانه‌وى هه‌رچونيك بيت له‌ده‌ستى هه‌لبين، ده‌بيته‌ به‌شيك له‌ فه‌رهه‌نگى شورشگيرانه‌ى چه‌پى سه‌رتاسه‌رى. ئه‌گه‌ر ولاتيك به‌حوكمى پروسه‌ى ميژوويى "فره‌ ميلله‌ت"‏و چه‌ند گه‌ليى ره‌خسا بيت، ئه‌و كاته‌ كريكارانى دانيشتووى ئه‌و ولاته‌ بو به‌ده‌ستهينانى لانى كه‌مى هوشيارى چينايه‌تى ده‌بى به‌سه‌ر دوو ناسنامه‌ى ميلليدا باز بده‌ن. مه‌قولاتى وه‌ك "كريكارانى كورد"، "كريكارانى بلوج"، "كريكارانى ئازه‌رى" چه‌ند نموونه‌يه‌كى ترن له‌ مه‌قولاتى ناسوناليستى باو له‌ ئه‌ده‌بياتى چه‌پى ته‌قليديى ئيراندا.

به‌هه‌رحال هه‌روه‌ك ئاماژه‌م بو كرد ئه‌مانه‌ جيگاى چه‌ق به‌ستنى سه‌رنجى ئيمه‌ نين له‌م باسه‌دا. گرفتى ئه‌م ره‌وتانه‌ ته‌حليلي- تيوريك نييه‌. مه‌عريفى يان تيورى نييه‌. به‌لكو ناسوناليزم‏و ميلله‌ت په‌رستيى ئاگايانه‌ى ئه‌وانه‌.

كيشه‌كه‌ ئه‌وه‌يه‌ كه‌ له‌ ته‌قليدى كومونيزمى ئه‌نته‌رناسيوناليستيشدا تيگه‌يشتنى باو له‌ مه‌قوله‌ى ميلله‌ت‏و ناسيوناليزم به‌ئه‌ندازه‌ى پيويست ره‌خنه‌گرانه‌ نييه‌‏و به‌تايبه‌تى په‌يوه‌ندى نيوان ميلله‌ت‏و ناسيوناليزم لنگه‌وقوچ نيشان ده‌دريت. له‌م تيروانينه‌دا ميلله‌ت ديارده‌يه‌كى دراو، به‌لگه‌نه‌ويست‏و مه‌لموسه‌، وه‌ ناسيوناليزم به‌رهه‌مى فكريو سياسى چه‌وت‏و بوگه‌نى ميلله‌تيكه‌. ناسيوناليزم خووشيارييه‌كى چه‌وته‌، كه‌ چينه‌ بالاده‌سته‌كان تيده‌كوشن به‌سه‌ر ئه‌فراده‌كانى ميلله‌تيكدا زالـــى بكه‌ن. رواله‌تى مه‌سه‌له‌كه‌ بو به‌شى هه‌ره‌زورى كومونيزمى ئه‌نته‌رناسيوناليستى، خه‌بات بووه‌ له‌دژى ناسيوناليزم‏و پيشگرتن به‌ په‌ره‌سه‌ندنى نفوزى له‌نيو ميلله‌تيكدا. خودى ميلله‌ت، وه‌كو مه‌قوله‌يه‌ك، وه‌كو ديارده‌يه‌ك، له‌شوينى خويدا ماوه‌ته‌وه‌‏و نه‌ جيگاى پرسياره‌و نه‌ ره‌خنه‌. ميلله‌ت وه‌كو بوونه‌وه‌ريك چاوى ليده‌كريت كه‌ باريكى سياسيو چينايه‌تى تايبه‌تى نييه‌. كومه‌ليك له‌ ئينسانه‌كانن كه‌ هاوبه‌شييان له‌ كومه‌ليك تايبه‌تمه‌ندى دياريكراودا ده‌يانكاته‌ ميلله‌تيك. كومه‌ليك له‌ ئينسانه‌كان كه‌ هه‌ر به‌م ئيعتباره‌، وه‌كو ميلله‌تيك، ده‌توانن ده‌وريكى سه‌ربه‌خو‏و تايبه‌ت به‌خويان بگيرن له‌‏ميژووى كومه‌لگاى مروفايه‌تيدا. ده‌توانن خاوه‌نى ماف، خاوه‌نى ده‌وله‌ت، خاوه‌نى سه‌ربه‌خوييو خاوه‌نى چاره‌نووسى تايبه‌تى خويان بن.

له‌ واقعدا په‌يوه‌ندييه‌كه‌ به‌پيچه‌وانه‌وه‌يه‌. ئه‌وه‌ ميلله‌ته‌ كه‌ به‌رهه‌م‏و ده‌ستكردى ميژوويى ناسيوناليزمه‌. ناسيوناليزم به‌رله‌ ميلله‌ت وجودى هه‌يه‌. ئه‌گه‌ر ئه‌م ليكدانه‌وه‌يه‌ قبوول بكه‌ين، ئه‌وكاته‌ يه‌كسه‌ر ئه‌وه‌ روشن ده‌بيته‌وه‌ كه‌ خه‌باتى كومونيزم له‌دژى ناسيوناليزم، سه‌ره‌نجام خه‌باتيك نييه‌ له‌سه‌ر پالأ پيوه‌نانى ميلله‌تان بو ئه‌م يان ئه‌و خووشياريو كارى سياسيو كومه‌لايه‌تى، به‌لكو خه‌باته‌ له‌سه‌ر خودى ئينتما يان عدم ئينتماى ميللى ئينسانه‌كان. له‌سه‌ر ره‌تكردنه‌وه‌و قبوول نه‌كردنى ناسنامه‌ى ميللي. سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر ناسيوناليزمدا، به‌بى ته‌حقيق كردنى گوزاريك له‌ مه‌قوله‌ى ميلله‌ت‏و ناسنامه‌ى ميللى، ئيمكانى نييه‌. هه‌روه‌ها ئه‌وه‌ روشن ده‌بيته‌وه‌ كه‌‏چون فورمولى به‌رنامه‌يى "مافـى ميلله‌تان له‌دياريكردنى چاره‌نووسى خوياندا" به‌ شه‌خسيه‌ت پيدان‏و مادديه‌ت پيدان به‌ مه‌قوله‌ى ميلله‌ت، وه‌كو بوونه‌وه‌ريك كه‌ پيشوه‌خت كومه‌ليك مافـى تايبه‌تى خوى هه‌يه‌، به‌كرده‌وه‌ له‌جياتى ئه‌وه‌ى هه‌لويستيكى تاكتيكى بيت بو پاشه‌كشه‌‏پي كردن‏و پووچه‌ل ‏كردنه‌وه‌ى ناسيوناليزم، ده‌بيته‌ به‌ره‌سمييه‌ت ناسينيكى ستراتيجييانه‌ى ناسنامه‌ى ميلليو به‌م‏جوره‌ زه‌ربه‌ ده‌دات له‌ مه‌سه‌له‌ واقعييه‌كه‌ى خوى.

ئه‌مانه‌ ئه‌و بابه‌تانه‌يه‌ كه‌‏ده‌بى زياتر لييان وورد ببينه‌وه‌. بو ئه‌م مه‌به‌سته‌ ده‌بى چه‌ند هه‌نگاويك بگه‌ريينه‌ دواوه‌و له‌ چاوگيرانيك به‌سه‌ر ئه‌و تايبه‌تمه‌نديو پيكنه‌رانه‌وه‌ ده‌ست‏پيبكه‌ين كه‌ پيناسه‌ى ميلله‌ت پيك ده‌هينن.


"ليسته‌ى ستالين":

ستالين تاقه‌ كه‌سيك نييه‌ كه‌ پيناسه‌يه‌كى له‌ ميلله‌ت‏و ليسته‌يه‌كى له‌ تايبه‌تمه‌ندييه‌كانى ميلله‌ت به‌ده‌سته‌وه‌ دابيت. به‌لام ده‌ست‏پيكردن له‌ ستالينه‌وه‌ له‌و رووه‌وه‌ به‌كه‌لكه‌ كه‌ يه‌كه‌م، بناغه‌ى فورمولبه‌ندييه‌كه‌ى ئه‌و ليكدانه‌وه‌يه‌كه‌ كه‌چه‌پ له‌گه‌ليدا ئاشنايه‌‏و بمانه‌ويو نه‌مانه‌وى كاريگه‌رى له‌سه‌رى هه‌يه‌‏، دووه‌م، ليسته‌ى ستالين ليسته‌يه‌كى تيكه‌له‌ى كه‌م تازور هه‌مه‌گيره‌ كه‌ سه‌ره‌كيترين ئه‌و تايبه‌تمه‌ندييانه‌ى له‌خويدا كوكردوته‌وه‌ كه‌ پيشينانى ئه‌و بو ميلله‌ت‏يان ژماردووه‌. ستالين تا ئه‌و پله‌يه‌ له‌ تيكه‌ليى به‌رهره‌مه‌ند بووه‌ كه‌بتوانى كومه‌ليك فاكته‌ر له‌ژير چه‌ترى يه‌ك فورمولأو يه‌ك تيئورى سه‌باره‌ت به‌ميلله‌ت كوبكاته‌وه‌ كه‌ هه‌نديكيان ته‌نانه‌ت له‌گه‌ل يه‌كتر ناكوكن.

ميلله‌ت چييه‌؟ به‌ بوچوونى ستالين به‌ خه‌لكيك ده‌وتريت ميلله‌ت كه‌ "له‌ ره‌وتيكى گه‌شه‌ى ميژوويدا‏و به‌شيوه‌يه‌كى پايه‌دار، زمانيكى هاوبه‌ش، نيشتمانيكى هاوبه‌ش، ژيانيكى ئابوورى هاوبه‌ش، وه‌ سيماو قالبيكى ده‌روونيى هاوبه‌شيان گرتوته‌ خو كه‌ له‌ فه‌رهه‌نگيكى هاوبه‌شدا ره‌نگ ده‌داته‌وه‌". هه‌لبه‌ته‌ ستالين ئه‌وه‌ش وه‌بيردينيته‌وه‌ كه‌ ميلله‌ت وه‌كو به‌رهه‌ميكى ميژوو، ئه‌به‌ديو ئه‌زه‌لى نييه‌، ئالوگورى به‌سه‌ردا ديو سه‌ره‌تاو كوتايييه‌كى هه‌يه‌. له‌ روانگه‌ى ستالينه‌وه‌، هيچ يه‌كيك له‌م تايبه‌تمه‌ندييانه‌ به‌ته‌نهايى كافى نييه‌ بو ناودير كردنى ئه‌م يان ئه‌و كومه‌ل له‌ خه‌لكى به‌ ميلله‌ت. به‌لام نه‌بوونى ته‌نها يه‌كيكيان كافييه‌ بوئه‌وه‌ى ناوى ميلله‌تيان ليوه‌ربگيريته‌وه‌. به‌م مانوره‌ تحليلييه‌، ستالين، به‌شيوه‌يه‌كى ناسه‌ركه‌وتووانه‌، هه‌ولأ ئه‌دات يه‌خه‌ى خوى له‌م گرفته‌ ده‌رباز بكات كه‌ به‌پيى هه‌ر ته‌نها دانه‌يه‌ك له‌و تايبه‌تمه‌ندييانه‌، پيكهاته‌ى ميللى جيهان‏و ليستى ميلله‌تانى واقعى، چ ئه‌و كاته‌و چ ئه‌مرو، شتيكى ترى غه‌يرى ئه‌و پيكهاته‌ كونكريت‏و ئه‌مپريكييه‌ ده‌رئه‌چوو كه‌ به‌عه‌مه‌لى هه‌يه‌. ستالين خوى ئه‌و نموونانه‌ ده‌زانى كه‌ به‌ته‌نها وه‌رگرتنى هه‌ريه‌كيك له‌ تايبه‌تمه‌ندييه‌كانى ره‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌و جاروبار ناويشيان ده‌بات. به‌لام به‌ستنه‌وه‌ى شايسته‌يى ميللى به‌ به‌هره‌مه‌ند بوون له‌ تيكراى ئه‌م تايبه‌تمه‌ندييانه‌، نه‌ته‌نها كه‌موكورى هه‌رتاكه‌ پيكنه‌ريك پرناكاته‌وه‌، به‌لكو نه‌هاتنه‌وه‌ى پيناسه‌ى ميلله‌ت له‌گه‌لأ واقعييه‌تى كونكريتدا هه‌رچى زه‌قتر ده‌كاته‌وه‌.

فاكته‌رى زمان، ميلله‌ت بوونى خه‌لكى ولاته‌ "پايه‌دارو له‌ميژوودا شكلأ گرتوو"ه‌ چه‌ند زمانييه‌كانى وه‌ك سويسرا، به‌لجيكا، ولاته‌ يه‌كگرتووه‌كانى ئه‌مريكاى ئه‌مرو، كه‌نه‌دا، فه‌ره‌نسا، ئسپانيا، بريتانياو، به‌شى زورى ولاتانى قاره‌ى ئه‌فريقياو ئاسيا ده‌باته‌ ژير پرسياره‌وه‌. جيگاى سه‌رنجه‌ كه‌ بو نموونه‌ له‌سه‌رده‌مى يه‌كيتيى ئيتالياو دروست بوونى ميلله‌تى يه‌كپارچه‌ى ئيتاليادا، ته‌نها دوو و نيو له‌سه‌دى خه‌لكيى به‌م زمانه‌ قسه‌يان ده‌كرد كه‌ ئه‌مرو پيى ده‌لين ئيتالى. له‌لايه‌كى تره‌وه‌ نه‌ته‌نها ميلله‌تى چه‌ند زمانيى، به‌لكو زمانى چه‌ند ميلله‌تييش له‌دنيادا زوره‌. چاوگيرانيكى خيرا به‌سه‌ر نه‌خشه‌ى جيهاندا نيشانى ده‌دات كه‌ مه‌وداى به‌كارهينانى زمانى ئينگليزيو فه‌ره‌نسيو ئسپانى وه‌كو زمانى يه‌كه‌م‏و "زمانى ماله‌وه‌"ى خه‌لكى، چه‌نده‌ فراوان‏و جيهانييه‌.

ئه‌م تيبينييانه‌ تازه‌ دواى ئه‌و گريمانه‌يه‌ كه‌ خودى مه‌قوله‌ى زمان بكرى به‌ديقه‌تيكى زوره‌وه‌ پيناسه‌ بكريت، كه‌ له‌ئه‌مرى واقدا وانييه‌. بو نموونه‌ ده‌كرى بپرسين ئايا صربه‌كان‏و كرواته‌كان به‌دوو زمانى جيا قسه‌ ده‌كه‌ن؟ هه‌روه‌ها، يه‌كيك له‌و شتانه‌ى كه‌ لايه‌نگرانى پيكهينانى كوردستانى يه‌كپارچه‌ بو سه‌لماندنى ميلله‌ت بوونى كورده‌كان پشتى پى ده‌به‌ستن بوونى زمانى هاوبه‌شه‌، له‌كاتيكدا هه‌نديك له‌ تويژه‌ره‌وه‌ روژئاوايييه‌كان به‌پيچه‌وانه‌وه‌، پيك‏نه‌هاتنى تائيستاى ده‌وله‌تى كوردستان ده‌گه‌ريننه‌وه‌ بو نه‌بوونى زمانيكى كورديى هاوبه‌ش. ناسيوناليستيكى ئه‌لمانيى توندره‌و كه‌ ئينتماى قه‌وميو هاوبه‌شيى له‌زماندا ده‌كاته‌ معيارى ناسنامه‌ى ميللى خوى، ده‌بى حه‌وسه‌له‌ى ئه‌وه‌ى هه‌بيت كه‌ يه‌هودييه‌ ئه‌شكه‌نازييه‌كان كه‌ به‌زمانى يه‌ديش قسه‌ده‌كه‌ن (كه‌ لقيكه‌ له‌ ئه‌لمانيى كون) وه‌كو ئه‌لمانيى ره‌سه‌ن به‌ره‌سمى بناسيت.

فاكته‌رى زمان نه‌ كومه‌كيكى ئه‌وتو به‌ ليكدانه‌وه‌كه‌ى ستالين‏ ده‌كات‏و نه‌ به‌ده‌رك كردنى مه‌سه‌له‌ى ميلله‌ت.

مه‌قوله‌ى نيشتمان‏يش، به‌هه‌مان راده‌ ئالوزه‌. نه‌ته‌نها قه‌وم‏و ميلله‌ته‌ جياجياكان له‌سه‌ر نيشتمانى هاوبه‌ش ژياون‏و به‌نوره‌ فه‌رمانره‌وايييان كردووه‌و يه‌كترييان به‌ملاو به‌ولادا كوچ پيكردووه‌، به‌لكو به‌زياد بوونى ژماره‌ى دانيشتووانى دنياو په‌ره‌سه‌ندنى جموجولأو هاتوچوو كوچى ئينسانه‌كان له‌ پانتايى جيهاندا، هه‌ر پيناسه‌يه‌كى ميللى كه‌له‌سه‌ر بناغه‌ى هاوبه‌شيى له‌نيشتماندا بنيات نرابى ده‌بى هه‌موو ساليك ئيعاده‌ نه‌زه‌رى تيا بكريته‌وه‌. دريژيو پانيى گوى زه‌وى نه‌گوره‌. به‌لام ئينسانه‌كان، ئه‌ويش به‌ خيرايى جياجيا له‌نيو قه‌وم‏و دينه‌ جياجياكاندا، هه‌ميشه‌ ژماره‌يان زيادى كردووه‌و زياد ده‌كات. له‌ زوربه‌ى كيشمه‌كيشه‌ ميللييه‌كانى ئه‌مرودا، مشت‏ومر له‌سه‌ر نيشتمان‏و ده‌عواى ئه‌رزى، مه‌وزوعيكى سه‌ره‌كييه‌ كه‌ بينه‌وبرده‌ى له‌سه‌ره‌. فه‌له‌ستين نموونه‌يه‌كى به‌رجه‌سته‌يه‌، به‌لام هه‌رگيز ته‌نها نموونه‌ نييه‌. ئه‌و نيشتمانه‌ى كه‌ ناسيوناليزمى كورد چاوى لييه‌تى، هه‌نديكى هه‌مان پلانى جيمه‌به‌ستى ناسيوناليزمى ئه‌رمه‌نييه‌. له‌به‌ريه‌ك هه‌لوه‌شانه‌وه‌ى يوگوسلافياو ئه‌و كيشمه‌كيشه‌ى كه‌له‌سه‌ر ميللى كردنى هه‌ر مه‌تريكى چوارگوشه‌ له‌ بوسنى هيزه‌گوفين له‌ئارادايه‌، چه‌ند نموونه‌يه‌كى زيندوو و حه‌يوحازرى ترى به‌ده‌سته‌وه‌ داوه‌. معيارى نيشتمان به‌تايبه‌ت له‌په‌يوه‌ست به‌ نموونه‌ى يه‌هودييه‌كانه‌وه‌ له‌سه‌رده‌مى ستالين‏دا، كه‌ نيشتمانيكى هاوبه‌شيان به‌ناوى خويانه‌وه‌ نه‌بوو، ناكوك ديته‌وه‌. به‌ معيارى ستالين يه‌هودييه‌كان له‌به‌رئه‌وه‌ى نيشتمانيكى هاوبه‌شيان نييه‌، ميلله‌ت نه‌بوون. بو هه‌نديكى تر له‌ تيئوريسيونه‌كان نموونه‌ى "ميلله‌تى يه‌هود" به‌لگه‌يه‌كه‌ بو ره‌تكردنه‌وه‌ى معيارى نيشتمان (وه‌ هه‌لبه‌ته‌ زمانيش) له‌ پيناسه‌كردنى ميلله‌تدا.

ليكدانه‌وه‌ى ستالين بو پيودانگى ژيانى ئابوورى هاوبه‌ش‏و په‌يوه‌نديى ئابووريى نيوخويى، زور ناروشن‏و به‌تايبه‌ت زور ناماركسيستييه‌. له‌لايه‌كه‌وه‌ له‌ باسى بزووتنه‌وه‌ ميللييه‌كاندا، سه‌رهه‌لدانى ميلله‌ت به‌ به‌رئه‌نجاميكى سه‌رده‌مى سه‌رمايه‌دارى ناوده‌بات‏و له‌لايه‌كى تره‌وه‌ پيودانگى په‌يوه‌نديى ئابوورى ده‌گيريته‌وه‌ بو ده‌ورانى پيش سه‌رهه‌لدانى سه‌رمايه‌داريو به‌م پيودانگانانه‌وه‌ له‌دنياى پيش سه‌رمايه‌داريشدا ده‌كه‌ويته‌ ره‌تكردنه‌وه‌و قبوولأ كردنى بروانامه‌ى ميللى گه‌له‌ جياجياكان. بو نموونه‌ بو ره‌تكردنه‌وه‌ى ميلله‌ت بوونى گورجييه‌كان (سه‌ربارى ئه‌وه‌ى كه‌زمان‏و نيشتمانى هاوبه‌شيان هه‌يه‌) به‌لگه‌ى ئه‌وه‌ دينيته‌وه‌ كه‌ له‌سه‌رده‌مى ده‌ره‌به‌گايه‌تيدا هاوپشتيو په‌يوه‌ندييه‌كى ئابوورى له‌نيو خه‌لكى گورجستاندا نه‌بووه‌. ئه‌گه‌ر بكريت مه‌قوله‌ى بازارى ناوخو له‌سه‌رده‌مى سه‌رمايه‌داريدا وه‌كو بنچينه‌يه‌ك بو ژيانى ئابوورى هاوبه‌ش‏و دابراو له‌ ميلله‌تانى تر پيناسه‌ بكريت (كه‌خوى جيگاى باسه‌) "ژيانى ئابوورى هاوبه‌ش‏"و "په‌يوه‌نديى ئابوورى ناوخويى" له‌ سه‌رده‌مى ده‌ره‌به‌گايه‌تى يان له‌نيزاميكدا كه‌ بازنه‌يه‌كى ئالوگورى كالايى په‌ره‌سه‌ندوى تيدا نه‌بى، ئيتر هه‌رگيز قابيلى ده‌رك كردن نييه‌.

تا ئه‌و جيگايه‌ى كه‌ بو سه‌رمايه‌دارى ده‌گه‌ريته‌وه‌، ئابوورى هاوبه‌ش‏و، بازارى ناوخو، به‌دابراوى له‌ مه‌قوله‌ى ده‌وله‌تيكى يه‌كپارچه‌ ناكرى باسيان لـى بكريت. ئه‌گه‌ر ده‌وله‌تيكى به‌م جوره‌ وجودى هه‌بيت، ئه‌گه‌ر خه‌لكانيك به‌واقعى پيكهينانى ده‌وله‌تى "خويان" له‌ په‌يوه‌ندييه‌كى ئابوورى كاپيتاليستيدا به‌ده‌ست هينابى، ئه‌وكاته‌و هه‌ر به‌م ئيعتباره‌، ميلله‌ت بوونى خويان يه‌كسه‌ر سه‌لماندووه‌‏و ئيتر گه‌رانه‌وه‌ بو هه‌ر پيودانگيكى تر له‌رووى مه‌بده‌ئييه‌وه‌ زه‌روره‌تيكى نامينى. به‌م جوره‌ پيودانگى ئابوورى هاوبه‌ش پيودانگيكى زياده‌و له‌رووى تيورييه‌وه‌ ريلـيونكه‌ره‌ كه‌ به‌كرده‌وه‌ سه‌رتاپاى مه‌سه‌له‌ى پيناسه‌كردنى ميلله‌ت تور هه‌لئه‌دات.

وه‌سه‌ره‌نجام دوا فاكته‌رى ستالين، مه‌قوله‌ى كاراكته‌رو تايبه‌تمه‌نديى ده‌روونيى هاوبه‌ش (فه‌رهه‌نگى هاوبه‌ش)ه‌. ره‌نگه‌ ئه‌مه‌ ئاره‌زوومه‌ندانه‌ترين‏و نازانستيترين به‌شى پيناسه‌كه‌ بيت كه‌ هه‌رله‌ بنه‌ره‌ته‌وه‌ تيكراى مه‌سه‌له‌ى پيناسه‌كردنى بابه‌تييانه‌ى ميلله‌ت له‌كه‌دار ده‌كات. ستالين ده‌لـي:

"هه‌لبه‌ته‌ تايبه‌تمه‌ندى ده‌روونى يان به‌ ده‌ربرينيكى تر "كاراكته‌رى ميللى" بو چاوديرى خارجيى ناكرى پيناسه‌ بكريت. به‌لام تائه‌و جيگايه‌ى كه‌ خوى له‌ فه‌رهه‌نگيكى هاوبه‌ش‏و تايبه‌تى ئه‌و ميلله‌ته‌دا ده‌نوينى، مه‌قوله‌يه‌كه‌ كه‌ ده‌كرى پيناسه‌ بكريت‏و حاشاهه‌لنه‌گره‌".

ئه‌م مه‌قوله‌يه‌ ده‌روازه‌يه‌كه‌ بو هاتنه‌ ناوه‌وه‌ى هه‌ره‌مه‌كى ترين ده‌سته‌به‌ندييه‌كان. نه‌ژاد، قه‌وم، دين، سه‌رله‌نوى له‌م ده‌روازه‌يه‌وه‌ دينه‌ ناو باسه‌كه‌وه‌، چونكه‌ هه‌ريه‌كه‌يان به‌ئاشكرا فاكته‌ريكى له‌قالب‏دانى زه‌ين‏و ده‌روونناسيى ئه‌فراده‌كانه‌. رازى بوون به‌ وجودى "فه‌رهه‌نگيكى ميللى" سه‌روو چينايه‌تى كه‌ زه‌ين‏و مه‌وقعييه‌تى ده‌روونيى ئينسانه‌كانى سه‌ربه‌ ميلله‌تيك به‌ته‌واوى له‌وانى تر جيا ده‌كاته‌وه‌، زور نا ماركسيستيو، ناواقعيو خه‌يالييه‌. ستالين به‌دياريكراوى باس له‌ جياوازيى كاراكته‌رى ميللى ئه‌مركايييه‌كان له‌گه‌لأ ئينگليزه‌كان ده‌كات، سه‌ربارى زمانى هاوبه‌شيان. به‌قسه‌ى ستالين، دنياى زه‌ينيى كريكارى ئه‌مريكى له‌ دنياى زه‌ينيى خاوه‌ن كاره‌كانى ئه‌م ولاته‌وه‌ نزيكتره‌ وه‌ك له‌ كريكارانى ئيرله‌نديو ئينگليزى.

دان نان به‌جوريك له‌ معنوياتى هاوبه‌ش له‌نيو تاكه‌كانى يه‌ك ميلله‌تدا، هه‌ندى فورموله‌ى تريشى هه‌بووه‌. "ميژووى هاوبه‌ش"، "هوشياريى ميللى"، "ناسنامه‌ى ميللى"، كومه‌له‌ مه‌قولاتيكن كه‌ كه‌م تازور ئاماژه‌ بو هه‌مان ده‌روون‏ناسى هاوبه‌شى ستالين ده‌كه‌ن. ئه‌وه‌ى له‌ هه‌موو ئه‌م فورمولانه‌دا روون‏و ئاشكرايه‌، خه‌سله‌تى له‌راده‌به‌ده‌ر پروبلماتيكيى خودى ئه‌م مه‌قولانه‌و پيكنه‌ره‌كانيانه‌. هه‌روه‌ك ئه‌رنست ره‌نان ده‌لـى شيواندنى ميژووى خو (وه‌يان ده‌بى بووترى ميژوو دروستكردن بو خو) خوى به‌شيكه‌ له‌ تايبه‌تمه‌ندييه‌كانى ميلله‌ت بوون. روونكردنه‌وه‌ى ميلله‌ت له‌سه‌ر بناغه‌ى معنوياتى هاوبه‌ش‏، ميژووى هاوبه‌ش، ياده‌وه‌رى ميژووييو كاراكته‌رى ميللى هاوبه‌ش، ليكدانه‌وه‌ى ئه‌فسانه‌يه‌ به‌ ئه‌فسانه‌. مه‌فاهيمى وه‌ك ميژوو، فه‌رهه‌نگ، ده‌رونناسيو شتى له‌م بابه‌ته‌ خويان پيويستيان به‌وه‌يه‌ كه‌ له‌پيشدا مادديه‌ت‏و راست‏و دروستييان بسه‌لمينرى.


ميلله‌ت‏و ميژوو

گرفتى سه‌ره‌كيترى ليكدانه‌وه‌كه‌ى ستالين‏و ليكدانه‌وه‌كانى ترى له‌بابه‌تى ئه‌وه‌ى ستالين بو مه‌قوله‌ى ميلله‌ت، خه‌سله‌ته‌ غه‌يره‌ ميژووييو جامده‌كه‌يانه‌. هه‌لبه‌ته‌ ستالين ميلله‌ت به‌ مه‌قوله‌يه‌ك داده‌نى كه‌ "له‌ميژوودا پيكهاتووه‌". جامديى ئه‌م فورموله‌، سه‌ربارى ئاماژه‌كردن بو رولى ميژوو له‌ بنياتنانى مه‌قوله‌ى ميلله‌تدا، له‌و ليكدانه‌وه‌ "ته‌كامولى"و نيمچه‌ بايولوژيكييه‌دايه‌ كه‌ له‌ ميلله‌ت‏و شيوه‌ى سه‌رهه‌لدانى ميژوويى ئه‌و به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌درى. ميلله‌ت وه‌كو بوونه‌وه‌ريكى ئاويته‌ سه‌ير ده‌كريت (كه‌ خاوه‌نى زمانى هاوبه‌ش، نيشتمانى هاوبه‌ش‏و …) كه‌ ميژوو هه‌نگاو به‌هه‌نگاو به‌شه‌كانى به‌ده‌سته‌وه‌ ده‌دات‏و كه‌ره‌سته‌كانى دروستكردنى فه‌راهه‌م ده‌كات. كاتيك ئه‌م خولقاندنه‌ روو ده‌دات، كاتيك ميژوو به‌رهه‌مى نيهائى خوى له‌شيوه‌ى ميلله‌تيك حازرو ئاماده‌ ده‌كات، ئيتر ميلله‌ت له‌ده‌ره‌وه‌ى ميژوو، وه‌كو ئاپارتمانيك، يان جانه‌وه‌ريك كه‌ له‌ميژوودا پيك هاتووه‌، ژيان‏و بوونى سه‌ربه‌خوو تايبه‌ت به‌خوى په‌يدا ده‌كات. ميلله‌ته‌كان له‌ميژوودا ده‌خولقين‏و هه‌روا به‌ "خولقاوى" ده‌ميننه‌وه‌. به‌جوريك كه‌ چاوديرى خارجيى ده‌توانى هه‌ليان سه‌نگينيو تايبه‌تمه‌ندييه‌كانيان بژميرى. هه‌روه‌ك چون ده‌كرى مراوييه‌ك، وه‌كو به‌رهه‌ميكى ميژووى سروشتى، به‌پيى تايبه‌تمه‌ندييه‌كانى وه‌سف بكريت.

ميلله‌تيك كه‌ به‌م شيوه‌يه‌ ده‌خولقيو تايبه‌تمه‌ندييه‌كانى له‌ميژووه‌وه‌ وه‌رده‌گرى، ئيتر وه‌ك بليى پيويستيبه‌ پروسه‌ى ميژوويى نامينيو ده‌كه‌ويته‌ ده‌ره‌وه‌ى سوورى "گه‌شه‌سه‌ندن". ده‌ركيكى له‌م چه‌شنه‌ به‌ته‌واوى ميكانيكيو به‌تايبه‌ت له‌ريشه‌وه‌ ناماركسيستييه‌. ميلله‌ت به‌هه‌ر شيوه‌يه‌ك له‌ميژوودا پيكهاتبيت، ده‌بى له‌ژيانى هاوچه‌رخى كومه‌لگاكاندا به‌به‌رده‌وامى سه‌رله‌نوى به‌رهه‌م بيته‌وه‌. ده‌بى بمينيته‌وه‌و له‌نيو نه‌چيت. ئه‌وه‌ چ ميكانيزميكه‌ كه‌ هه‌ستى ميلليو تيگه‌يشتنى هاوبه‌ش له‌ميژووى خو، زمانى هاوبه‌ش، نيشتمانى هاوبه‌ش، ئابوورى هاوبه‌ش‏و معياره‌كانى ترى ميلله‌ت بوون ده‌پاريزيو ده‌مه‌زه‌رديان ده‌كاته‌وه‌؟ له‌ ليكدانه‌وه‌ى ميكانيكييانه‌ى ميلله‌تدا ئاماژه‌ بوئه‌م پروسه‌يه‌ ناكريت، بو ماركسيزم، بو نموونه‌، چين مه‌قوله‌يه‌كى بنه‌ره‌تييه‌ له‌ ليكدانه‌وه‌ى كومه‌لگادا. هه‌ردوو چينى كريكارو بورژواش به‌رهه‌مى ميژوون. به‌لام له‌ هيچ سه‌رده‌ميكدا كارى ميژوو له‌گه‌لأ ئه‌وان كوتايى پى نايات. هه‌موو داستانى كومه‌لگاى سه‌رمايه‌دارى داستانى به‌هه‌رم هينانه‌وه‌و خولقاندنه‌وه‌ى كريكارو سه‌رمايه‌داره‌ وه‌كو كريكارو سه‌رمايه‌دار له‌جه‌رگه‌ى په‌يوه‌ندييه‌ كومه‌لايه‌تييه‌كان‏و ره‌وتى روژانه‌ى ميژوودا. ميلله‌تيش هه‌ر وايه‌. هه‌لومه‌رجى ميلله‌ت بوون‏و به‌ميلله‌ت ناوبردنى جه‌ماوه‌رى جياجياى خه‌لكيى هه‌موو روژيك له‌جه‌رگه‌ى ميژووى هاوچه‌رخ، نه‌ك رابردوودا، به‌رهه‌م ديته‌وه‌. پروسه‌ى "پيناسه‌ كردنى ميلله‌تيك" پروسه‌يه‌كى زانستيى نييه‌، رووداويكى ماددييه‌ كه‌ له‌ قه‌له‌مره‌وى ئابووريو سياسه‌ت‏و ئايدولوژيدا هه‌موو روژيك سه‌رله‌نوى رووده‌داته‌وه‌. ريك هه‌رله‌به‌ر ئه‌مه‌شه‌ كه‌ ميلله‌ت سه‌ره‌تاو كوتايييه‌كى هه‌يه‌.

له‌هيچ شوينيكى ئه‌م باسه‌دا ئيمه‌ حاشامان له‌م واقعييه‌ته‌ نه‌كردووه‌ كه‌ خه‌لكيى كومه‌له‌ تايبه‌تمه‌ندييه‌كى نه‌ژاديو زمانه‌وانيو قه‌ومييان هه‌يه‌ كه‌ده‌كرى پيناسه‌ بكرين، له‌نيشتمانى جياجيادا ده‌ژين، جموجولى ئابووريو كومه‌لايه‌تيو معنوى نيوان ئينسانه‌كان له‌جيهاندا ئه‌وانى له‌شيوه‌ى ئه‌و كومه‌ل‏و چه‌ق به‌ستنه‌ محليو ناوچه‌يييانه‌دا له‌ده‌ورى يه‌كتر كوكردوته‌وه‌، كه‌ له‌هه‌ريه‌كه‌ياندا زمان‏و داب‏و نه‌ريتيكى تايبه‌ت ره‌واجى زياترى هه‌يه‌. ئه‌وه‌ى جيگاى ره‌خنه‌يه‌ مه‌قوله‌ى ميلله‌ته‌. ئه‌گه‌ر له‌ ئيمه‌ بپرسن ئايا هه‌ر نه‌ژاديك، يان هه‌ر قه‌وميك يان قسه‌كه‌رانى زمانيكى تايبه‌ت، يان دانيشتووانى هه‌ر نيشتمانيكى دياريكراو "ماف"يان هه‌يه‌ ده‌وله‌تى خويان پيك بهينن، بيشك وه‌لامى ئيمه‌ سلبييه‌. ئه‌م مه‌قولانه‌ نابيته‌ بناغه‌و بيانوويه‌ك بو پيناسه‌كردنى كومه‌ل‏و مه‌وجودييه‌تيكى جياوازى ئينسانيى كه‌ له‌ خه‌لكانى ترى جيا بكاته‌وه‌. گرنگيى مه‌قوله‌ى ميلله‌ت له‌وه‌دايه‌ كه‌ ئه‌م دابرانه‌ دروست ده‌كات، به‌ره‌واى له‌قه‌له‌م ئه‌دات‏و شرعييه‌تى پيئه‌دات‏. به‌م پييه‌ ئينتماى ميللى ناويكى ترى قه‌وم‏و نه‌ژادو زمانى هاوبه‌ش نييه‌. ناونيشانيكى تر نييه‌ بو ليك هه‌لپيكانى هه‌موو ئه‌م تايبه‌تمه‌ندييانه‌ له‌ كومه‌ليكى دياريكراوى ئينسانيدا. به‌لكو چه‌مكيكى ناواقعيو ئيختيارييه‌، ئالايه‌كى سياسييه‌ بو به‌كارهينانى ئه‌م تايبه‌تمه‌ندييانه‌، وه‌ له‌ زوربه‌ى حاله‌ته‌كاندا ته‌نها يه‌كيكيان، بو دروست كردنى قه‌واره‌يه‌كى سياسيى جياوازو به‌ده‌ستهينانى مافى سياسيو ولاتيتى جياواز له‌وانى تر.

نه‌ته‌نها ميلله‌ت، به‌لكو خشته‌ به‌ندييه‌كانى له‌چه‌شنى پيناسه‌كانى ستالينيش به‌هه‌رمى ميژوون. له‌ نووسينه‌كه‌ى ستاليندا ئه‌و واقعييه‌ته‌ به‌ته‌واى فه‌راموش ده‌كريت كه‌ ليسته‌كه‌ى ئه‌و له‌واقدا كوگايه‌كه‌ له‌و پيكنه‌رو تايبه‌تمه‌ندييه‌ ميللييانه‌ى كه‌ له‌برگه‌ جياجياكانى ميژوودا، له‌لايه‌ن ره‌وته‌ كومه‌لايه‌تييه‌ جياجياكان‏و له‌زوربه‌ى حاله‌ته‌كاندا دژ به‌يه‌كتريو له‌به‌رامبه‌ركى له‌گه‌لأ يه‌كتردا هينراوه‌نه‌ته‌ گور. ئه‌و ره‌وته‌ كومه‌لايه‌تييانه‌ى كه‌ له‌ميژوودا ميلله‌تيان به‌ زمانى هاوبه‌ش پيناسه‌كردووه‌و خوازيارى ئه‌وه‌ بوون كه‌ ميلله‌ته‌كان له‌ خه‌لكى هاوزمان پيك بين، خويان له‌به‌رامبه‌ر لايه‌نگرانى تيورى ميلله‌ت له‌سه‌ربناغه‌ى نيشتمان وه‌يان به‌تايبه‌ت ميلله‌ت وه‌كو پيكهاته‌يه‌كى ئابوورى، بينيووه‌ته‌وه‌. ئه‌مانه‌ ئالاى ناسيوناليزمه‌ جياجياكان‏و به‌شه‌ جياجياكانى كومه‌لگا جوراوجوره‌كانن كه‌ له‌پروسه‌ى ميژوويى واقعيدا به‌پراتيكى خويان ئه‌و ميلله‌تانه‌ دروست ده‌كه‌ن كه‌هه‌ن وه‌ پاسه‌وانييان لـيئه‌كه‌ن. ئه‌م پروسه‌يه‌و ئه‌م پراتيكه‌ له‌ هيچ شوينيك ته‌واو نه‌بووه‌و نابيت. ئه‌م پراتيكه‌ هه‌ميشه‌ دريژه‌ى هه‌يه‌، ميلله‌ته‌ كونه‌كان سه‌رله‌نوى به‌رهه‌م دينيته‌وه‌، بو سه‌رهه‌لدانى ميلله‌ته‌ تازه‌كان تيده‌كوشى، ليكدانه‌وه‌ جياوازه‌كان بو پيودانگه‌كانى ره‌سه‌نايه‌تيو به‌رتريو حقوقى ميللى له‌به‌رامبه‌ر يه‌كتر داده‌نيو له‌زه‌ينى جه‌ماوه‌ردا ده‌يچينى.

معياره‌كانى ستالين ئالاى ناسيوناليزمه‌ جياجياكان‏و كيشمه‌كيشه‌ كومه‌لايه‌تيو سياسييه‌ جوراوجوره‌كان بووه‌و هه‌يه‌. بو نموونه‌ شورٍشى فه‌ره‌نسا، له‌ پيناسه‌كردنى ئينسانى فه‌ره‌نسيدا، "ئه‌ندامى ميلله‌تى فه‌ره‌نسا"، هه‌رگيز معيارى قه‌ومييه‌ت‏و كاراكته‌رى ميلليو ته‌نانه‌ت فه‌ره‌نسى بوونى زمانى نه‌كرده‌ بناغه‌. قبوولأ كردنى ئه‌رك‏و مافه‌كانى هاولاتيى فه‌ره‌نسا، ته‌نها معيار بوو. قسه‌كردن به‌زمانى فه‌ره‌نسى، واته‌ زمانى ره‌سميى ولات، ياسايه‌ك بوو كه‌ هه‌ر فه‌ره‌نسييه‌ك‏و هه‌ر ئه‌نداميكى ميلله‌تى فه‌ره‌نسا سه‌ربه‌خو له‌وه‌ى كه‌زمانى دايكى چييه‌، ده‌بووايه‌ دواتر ره‌چاوى بكردايه‌. به‌ستنه‌وه‌ى ئينتماى ميللى به‌ زمان‏و قه‌ومييه‌ت‏و دواتريش بن‏و بنه‌چه‌وه‌، ده‌كه‌ويته‌ ناكوكييه‌وه‌ له‌گه‌لأ ئه‌و جوره‌ ميلله‌ت سازييه‌ى شورشى فه‌ره‌نسادا. پيناسه‌كردنى ميلله‌تى ئه‌لمان له‌سه‌ر بناغه‌ى نيشتمان، وه‌يان زمان، كومه‌ليك لقى جياجيا له‌ ناسيوناليزمى ئه‌لمانيى پيناسه‌ ده‌كات‏و كومه‌لى جياجيا وه‌كو ميلله‌تى ئه‌لمان به‌ره‌سمى ده‌ناسى. هه‌روه‌ها پيداگرتن له‌سه‌ر فاكته‌رى ئابوورى له‌ پيناسه‌كردنى ميلله‌تيكدا، له‌بنه‌ره‌تدا ئالاى بزووتنه‌وه‌يه‌كى ناسيونال-ليبرالى بووه‌ كه‌ به‌كه‌مترين سه‌نجدان له‌ ئينتماى قه‌وميو زمانييو نه‌ژادى، ئه‌و ميلله‌تانه‌ى به‌ره‌سمى ناسيووه‌ كه‌ تواناى ئه‌وه‌يان هه‌بيت ببنه‌ بنه‌مايه‌ك بو ئابوورييه‌كى ميللى بورژواييو ئامرازيك بو سه‌قامگيركردنى ده‌وله‌تيكى تاقانه‌و گه‌شه‌ى سه‌رمايه‌دارى. له‌م ريبازه‌دا كه‌ له‌نيوه‌ى سه‌ده‌ى ١٩ه‌وه‌ تا نيوه‌ى سه‌ده‌ى بيسته‌م به‌كرده‌وه‌ به‌نفوزترين ره‌وتى ناسيوناليستى بوو، هاوزمانيى، هاوبه‌شيى له‌ قه‌ومييه‌ت‏و ميژووو ناسنامه‌ى ميلليدا، روليكى ئه‌وتو ناگيرى. به‌لكو به‌پيچه‌وانه‌وه‌، زور جار مه‌به‌ست ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ خه‌لكى قه‌وم‏و نه‌ژادو زمانه‌ جياجياكان له‌ كومه‌لى ميلليو ده‌وله‌تيى به‌ئه‌ندازه‌ى كافى گه‌وره‌دا يه‌كبخه‌ن كه‌ بتوانى ببيته‌ چوارچيوه‌يه‌كى سياسيو ئيدارى بو گه‌شه‌ى سه‌رمايه‌داريو كه‌له‌كه‌ى سه‌رمايه‌. به‌پيچه‌وانه‌ى ناسيوناليزمى قه‌ومييه‌وه‌، واته‌ ناسيوناليزميك كه‌ يه‌كيك له‌وشتانه‌ى پيى له‌سه‌ر دائه‌گرى هاوبه‌شييه‌ له‌زماندا، ناسيوناليزمى ليبرالى يه‌كخه‌رو ئاويته‌كه‌رى قه‌ومه‌ جياجياكان بووه‌.

به‌هه‌مان شيوه‌ ده‌كريت له‌ شيعارو كاركرده‌كانى لقه‌كانى ترى ناسيوناليزم وورد ببينه‌وه‌. ناسيوناليزم له‌ ئه‌وروپاى روژئاوا له‌گه‌لأ ناسيوناليزم له‌ ئه‌وروپاى جنوبيو روژهه‌لاتدا گريو گولأو كاركردو ريچكه‌يه‌كى يه‌كسانيان نه‌بووه‌. ناسيوناليزمى دژى ئيستعماريى ولاتانى دواكه‌تووو موسته‌عمه‌ره‌كانى پيشوو كه‌ له‌نيوه‌ى دووه‌مى ئه‌م سه‌ده‌يه‌دا به‌مه‌به‌ستى ئاوه‌دان كردنه‌وه‌و موديرنيزه‌كردنى ولاتى خوى هاته‌ مه‌يدان، وه‌ ناسيوناليزميكى وورده‌ بورژواييو دژى ئيمپرياليستيى كونه‌په‌رست‏و ته‌قليديى كه‌ به‌تايبه‌تى له‌م دوو ده‌يه‌ى دواييدا له‌ هه‌نديك له‌ولاتانى گيروده‌ به‌ئيسلامدا سه‌رى هه‌لدا، هه‌ريه‌كه‌يان به‌شوين ئامانجيكى تايبه‌ته‌وه‌ن وه‌ معياريكى تايبه‌تيان هه‌يه‌ بو پيناسه‌كردنى ناسنامه‌ى "ميلله‌تى خويان". هه‌لكه‌ندنى ئه‌م معيارانه‌ له‌ دلى بزووتنه‌وه‌و جولانه‌وه‌ ميژوويييه‌كانى لايه‌نگريان‏و ليست كردن‏و له‌وه‌ش خراپتر كوكردنه‌وه‌و ليكدانيان وه‌كو كومه‌ليك تايبه‌تمه‌نديى ميلله‌تان كه‌له‌ميژوودا گه‌شه‌يان سه‌ندووه‌و جيگير بوون، پشت كردنه‌ له‌ هه‌موو مفهوميكى جدى له‌ ميژووو شيكردنه‌وه‌ى ميژوويى كومه‌لگا.


ميلله‌ت‏و پراتيكى كومونيستى

ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌مان قبوولأ بيت كه‌ ميلله‌ت به‌رهه‌مى پروسه‌ى ميژوويى "ميلله‌ت سازى"يه‌، كه‌ ئه‌م پروسه‌ ميژوويييه‌ ره‌وتيكى پراتيكييه‌ كه‌ تيايدا چينه‌كان‏و هيزه‌ سياسييه‌كانى چينه‌كان به‌پيى ئاوات‏و سياسه‌ت‏و ئامانجه‌ كومه‌لايه‌تييه‌كانيان به‌شدارى ده‌كه‌ن، كه‌ ميلله‌ت‏و تايبه‌تمه‌ندييه‌ به‌رواله‌ت ئه‌بجه‌كتيفه‌كانى له‌واقعدا مادديه‌ت بوونه‌وه‌ى شيعارو شه‌كاندنه‌وه‌ى ئالاى بزووتنه‌وه‌ ميللييه‌ جوراوجوره‌كانه‌ له‌ ميژووى دوو سه‌د سالى ئه‌خيردا، ئه‌وكاته‌ ده‌رك كردنى ئه‌م مه‌سه‌له‌يه‌ دژوار نابيت كه‌ له‌ميژووى سه‌رهه‌لدان‏و ره‌وتى پيكهاتنى ميلله‌تاندا، كريكارو كومونيزم چاوديريكى خارجيى نين. داوه‌رانيك نين كه‌ ئه‌ركى گيرانه‌وه‌ى مافى ميلله‌تان له‌ئه‌ستوى خويان ببينن. ميلله‌ت‏و ميلله‌ت‏سازييو پاراستن‏و هيشتنه‌وه‌ى ناسنامه‌ ميللييه‌كان له‌ جيهاندا، پروسه‌يه‌كه‌ كه‌ ئيمه‌ش ده‌گريته‌وه‌و له‌پراتيكى ئيمه‌ش كاريگه‌رى وه‌رده‌گرى. ميژووى سه‌رهه‌لدانى ميلله‌تان ته‌نها ميژووى ناسيوناليزم‏و ناسيوناليسته‌كان نييه‌، ميژووى ئه‌نته‌رناسيوناليزميشه‌. ميژووى خه‌باتى چينايه‌تييه‌ له‌ لايه‌نه‌ جياجياكانيدا.

قبوولأ كردنى ئه‌م حوكمه‌، باسى هه‌لويستى كومونيستى له‌به‌رامبه‌ر ميلله‌تان‏و خه‌باتى ميلليدا له‌بناغه‌وه‌ ده‌گويزيته‌وه‌ بو لاپه‌ره‌يه‌كى جياواز. ئه‌گه‌ر پراتيكى كومونيستيو كريكاريى ئيمه‌ له‌پروسه‌ى پيكهاتنى ميلله‌تاندا كاريگه‌ريى خوى هه‌يه‌، ئه‌وكاته‌ به‌رامبه‌ركيى كومونيزم‏و ناسيوناليزم ده‌توانى شيوه‌ى به‌رامبه‌ركيى كومونيزم له‌گه‌لأ خودى پيكهاتن‏ وه‌يان به‌هيزكردنى ناسنامه‌يه‌كى ميللى تايبه‌ت بگريته‌ خوى. كومونيسته‌كان حه‌قيانه‌‏و بگره‌ له‌سه‌ريانه‌ كه‌ ئيدعاى ميلله‌ت كردنه‌كان‏و حه‌ق داواكردنه‌ ميللييه‌كان يه‌كسه‌ر بخه‌نه‌ ژير ووردبينه‌وه‌و بيده‌نه‌ به‌ر ره‌خنه‌. مه‌بده‌ئى پووچه‌لأ كردنه‌وه‌ى نفوزى ناسيوناليزم به‌سه‌ر ميلله‌تاندا، ده‌گورى بو مه‌بده‌ئيكى ئه‌نته‌رناسيوناليستيى فراوانتر كه‌ له‌سه‌ر بناغه‌ى هه‌ولدان بو له‌نيو بردنى سنووره‌ ميللييه‌كان له‌نيوان خه‌لكى، سست كردنى ناسنامه‌ ميللييه‌كان، وه‌ پيش گرتن به‌ دروست بوونى سنوورو جياوازييه‌ ميللييه‌ تازه‌كان بنيات نراوه‌. خه‌باتى ديفاعيى له‌دژى ناسيوناليزم جيگاى خوى ده‌دات به‌ بزووته‌وه‌يه‌كى هيرش به‌رانه‌و ره‌خنه‌گرانه‌ له‌پيناوى ئه‌نته‌رناسيوناليزمدا. كومونيسته‌كان ده‌بى ئه‌وه‌ روشن بكه‌نه‌وه‌ كه‌ له‌كويو له‌ كام چوارچيوه‌ى ميژووييو له‌سايه‌ى چ هه‌لومه‌رجيكى دياريكراودا مه‌شروعييه‌تى ناسنامه‌يه‌كى ميلليو مه‌بده‌ئى مافى ديارى كردنى چاره‌نووس بو ميلله‌تان به‌ره‌سمى ده‌ناسن. فورموليكى گشتيى وجودى نابيت كه‌ هه‌موو داواكه‌رانى حقوقى ميللى ده‌كاته‌ مووه‌كيلى ئوتوماتيكى كومونيسته‌كان.

كليليكى سه‌ره‌كيى له‌باسى كومونيستيى له‌باره‌ى مه‌سه‌له‌ى ميللييه‌وه‌، سته‌مى ميللييه‌. وه‌ستانه‌وه‌ به‌رووى ناسيوناليزمى ميلله‌تى سته‌مگه‌ر، وه‌يان سته‌ميكى چينايه‌تى كه‌ به‌ناوى ميلله‌ت‏و ميلله‌ت چيتييه‌وه‌ مه‌شروعييه‌ت ده‌داته‌ خوى، شتيكى به‌لگه‌نه‌ويستى هه‌ميشه‌يى بزووتنه‌وه‌ى ناوبراو به‌ كومونيزم بووه‌. به‌لام ده‌ركى ره‌خنه‌گرانه‌و ميژوويى له‌ مه‌قوله‌ى ميلله‌ت، ده‌ركى ئه‌